Lýsti hatri á forstjóra Samskipa en var með honum í vinahóp

Samkeppniseftirlitið lagði 4,2 milljarða króna sektir á Samskip fyrir alvarleg brot á samkeppnislögum með ólöglegu samráði við Eimskip á árunum 2008 til 2013 í gær. Fyrirtækið var einnig sakað um að veita rangar, villandi og ófullnægjandi upplýsingar og gögn við rannsókn málsins.

Sektin er sú hæsta sinnar tegundar og rannsókn Samkeppniseftirlitsins sú umfangsmesta sem það hefur ráðist í. Eimskip gerði sátt við eftirlitið vegna sömu brota árið 2021. Gekkst félagið undir 1,5 milljarða króna sekt.

Ákvörðun Samkeppniseftirlitsins telur fleiri hundruð blaðsíður en á þeim er rakið hvernig fyrirtækin tvö hafi að mati stofnunarinnar aukið við ólöglegt samráð sem þau áttu þegar í rétt fyrir efnahagshrunið árið 2008. Með ólöglegu samráði sínu hafi fyrirtækin dregið úr samkeppni á markaði sem þau höfðu saman yfirburðastöðu á og getað hækkað eða viðhaldið verði gagnvart viðskiptavinum sínum.

Á meðal þess sem kemur fram í ákvörðuninni er að mjög stuttu eftir að fulltrúar Samkeppniseftirlitsins hófu húsleit í höfuðstöðvum bæði Samskipa og Eimskipa að morgni 10. september árið 2013 hringdi Ásbjörn Gíslason, forstjóri Samskipa, í framkvæmdastjóra sölu og þjónustu hjá Eimskipum. Forstjóri Eimskipa var þá staddur erlendis.

Þegar forstjórinn var spurður út í samskipti við stjórnendur Eimskipa síðar um daginn greindi hann ekki frá símtalinu. Samkeppniseftirlitið telur þetta benda til þess að forstjóri Samskipa hafi hringt í Eimskip til þess að vara við húsleitinni.

Völdu samráð fram yfir harðari samkeppni 

Samráðið er sagt hafa hafist af fullum krafti árið 2008. Það hafi jafnvel fengið sérstakt heiti: „Nýtt upphaf“. Markmið þess var að raska samkeppni og var ólöglegt, að mati Samkeppniseftirlitsins.

Samskip hafi á þessum tíma staðið frammi fyrir tveimur kostum til þess að bregðast við versnandi efnahagshorfum og minnkandi eftirspurn eftir innflutningi á fyrri hluta ársins 2008. Önnur leiðin var að fara í harðari samkeppni við Eimskip en hin að auka samráð sem hafi átt sér stað frá 2001. Samskip hafi valið seinni leiðina.

Persónulegur kunningsskapur Ásbjörns, forstjóra Samskipa, og Gylfa Sigfússonar, nýs forstjóra sem tók við Eimskipum í maí 2008, er sagður hafa auðveldað Samskipum að nálgast samkeppnisaðilann um ólögmætt samráð fyrirtækjanna.

Aðaleigandi Samskipa, forstjóri Samskipa, formaður stjórnar Eimskipa og nýr forstjóri Eimskipa eru sagðir hafa fundað í húsakynnum Kjalars, aðaleiganda Samskipa, og ákveðið samráðið í júní árið 2008.

Í því hafi falist að fyrirtækin skiptust á viðkvæmum upplýsingum og metið ábata af því að auka samstarf í grunnþáttum starfsemi þeirra. Áður höfðu fyrirtækin átt í samráði um verð og markaðsskiptingu, meðal annars með sjóflutninga milli Íslands og annarra ríkja, landflutningum á Norðurlandi og skipaafgreiðslu.

Næstu misserin og árin hafi stjórnendur félaganna tveggja átt fjölda funda og samtala. Á meðal þess sem samið á að hafa verið um á þessum fundum var ólögmæt skipting landflutningamarkaðar eftir landsvæðum. Með henni hafi Samskip annast flutninga fyrir Eimskip milli Seyðisfjarðar og Egilsstaða og Eimskip stundaði þá ekki akstur á þeirri leið. Í staðinn fékk Eimskip að sitja eitt að flutningaleiðinni Reyðarfjörður-Eskifjörður og Nesskaupsstaður.

Lýsti hatri á forstjóra Samskipa en var með honum í vinahóp

Stjórnendur og lykilstarfsmenn hafi einnig hist á golfmótum, ferðalögum og matarboðum, alls 160 sinnum frá 2009 til 2013. Stjórnendur hafi reynt að fela þessi samskipti fyrir eftirlitinu.

Þannig sagði Gylfi, forstjóri Eimskipa, að engin samskipti væru á milli hans og Ásbjörns, forstjóra Samskipa.

„Það er svona hatur meira heldur en eitthvað annað sko,“ sagði hann fulltrúum Samkeppniseftirlitsins. Sagði hann að honum liði illa í návist starfsmanna Samskipa og forðaðist öll samskipti við þá. Hann færi aldrei í veiðiferð ef forstjóri Samskipa eða aðrir stjórnendur þess fyrirtækis væru með í för.

Engu að síður eru forstjórarnir tveir sagðir hafa verið í hópi tólf manna sem léku golf saman, tefldu saman, veiddu saman og fóru saman í skemmtiferðir til útlanda. Hópurinn hafi ítrekað hist á árunum 2010 til 2013. Forstjórarnir tveir hafi meðal annars verið báðir í hópnum í golfferðum til Bretlands og Danmerkur 2010 og 2012 og veiðiferð í Selá árið 2012.

Mikið ósamræmi í yfirlýsingum forstjóra skipafélaganna tveggja um samskipti þeirra í leik og starfi telur Samkeppniseftirlitið gefa til kynna að þeim hafi verið ljóst að samskipti þeirra væru ekki í samræmi við kröfur samkeppnislaga. Því hafi þeir lagt sig fram um að leyna samskiptum sínum og fyrirtækjanna.

„Eruð þið eitthvað klikkuð?“

Samráðið er sagt hafa gert fyrirtækjunum tveimur kleift að hækka verð verulega, jafnvel á tíma þar sem erlend skipafyrirtæki lækkuðu gjaldskrár sínar vegna lækkandi olíuverðs og minni eftirspurnar, án þess að eiga á hættu að missa viðskiptavini sína.

Samskip hafi til að mynda náð að skerða þjónustu til álvers Alcoa á sama tíma og fyrirtækið hækkaði verð um 131 prósent.

Viðskiptavinir fyrirtækjanna tóku ítrekuðum verðhækkunum þeirra ekki þegjandi.

„Eruð þið eitthvað klikkuð? Hver samþykkir 80 prósent hækkun?“, sagði í tölvupósti óánægðs viðskiptavins sem Eimskip krafði um hærra verð haustið 2008.

Þá eru stjórnendur Eimskipa sagðir hafa sent á milli sín kvörtun Ölgerðarinnar yfir verðhækkunum „til skemmtunar“.

Fyrirtæki eins og Ölgerðin reyndu að bjóða út flutningsviðskipti sín frekar en að sætta sig við verðhækkanirnar. Samráðið gerði það að verkum að stóru skipafélögin tvö reyndu ekki að keppa um stóra viðskiptavina hvors annars. Samkeppniseftirlitið segir þannig að tilboð sem Samskip sendu Ölgerðinni hafi verið sýndartilboð.

Stjórnendur Samskipa og Eimskipa eru sagðir hafa lýst stöðunni á markaðnum sem „friðnum“ í samtímagögnum. Í þeim friði hafi falist gagnkvæm vissa um viðbrögð keppinautarins. Á meðan lögðu fyrirtækin áherslu á að hækka verð eða halda því uppi.

„Sameiginleg yfirburðastaða Eimskips og Samskipa á markaðnum, samskipti stjórnenda fyrirtækjanna og aðrir þættir í samráði fyrirtækjanna sköpuðu kjöraðstæður fyrir fyrirtækin til að ná árangri í samráðinu og hagnast á kostnað viðskiptavina og samfélagsins alls,“ segir í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins.

Sakamálarannsókn stendur enn yfir

Fyrirtækin eru sögð hafa dregið úr samráði sínu á árinu 2013 vegna breyttra efnahagsaðstæðna. Efnahagsbati á Íslandi hafi myndað hvata fyrir þau til að auka flutningsmagn í siglingakerfum sínum og hverfa frá samráði um þau áttu í eftir hrunið.

Á þeim tíma hafi Alcoa hætt útflutningsviðskiptum við fyrirtækin tvö og með því hafi umfangsmikið flutningsmagn horfið úr siglingakerfum þeirra, sérstaklega Samskipa.

Héraðssaksóknari hefur rannsakað meint brot stjórnenda Samskipa og Eimskipa í tengslum við samráðið frá árinu 2014. Fjórir núverandi og fyrrverandi stjórnendur eru enn með stöðu sakbornings í rannsókninni. Auk Gylfa og Ásbjörns eru það Pálmar Óli Magnússon, eftirmaður Ásbjörns á forstjórastóli Samskipa, og Bragi Þór Marinósson, framkvæmdastjóri Alþjóðasviðs Eimskipa.

Ólafur Þór Hauksson, sértakur saksóknari, segir í samtali við Vísi að framhald málsins verði metið í ljósi ákvörðunar Samkeppniseftirlitsins.