Fegurðar­dýrkun í Oz-landi

Galdrakarlinn í Oz – Borgarleikhúsið. 2. sýning 25. janúar 2026

Höfundur: L. Frank Baum. Leikstjóri: Þórunn Arna Kristjánsdóttir. Danshöfundur: Lee Proud. Leikmynd: Eva Signý Berger. Búningar: Júlíanna Steingrímsdóttir. Þýðing: Maríanna Clara Lúthersdóttir (leikrit) og Bragi Valdimar Skúlason (söngtextar).

Barátta góðs og ills

Í ævintýraríki takast á góð og ill öfl, nornir og galdramenn. Mitt í þessum átökum birtist, eins og þruma úr heiðskíru lofti (bókstaflega), lítið barn sem fær það hlutskipti í hendurnar að koma á friði. Til þess þarf barnið þó að ganga í gegnum ýmsar þrautir og treysta á hjálp annarra og sitt eigið innsæi. Maður kannast við þetta stef enda áhugavert hversu mikil áhrif hin klassíska barnasaga L. Frank Baum hefur haft á nútímabarnabókmenntir – til dæmis Harry Potter sögurnar.

Eins og Harry Potter elst Dórótea, söguhetjan í Galdrakarlinum í Oz, ekki upp hjá foreldrum sínum heldur frænda sínum og frænku í afskekktum sveitabæ í Kansas. Besti vinur hennar er hundurinn Tótó og helsti óvinur hennar er frú Alfifa Möller, valdakona í þorpinu, sem nýtir áhrif sín og völd til að taka Tótó af Dóróteu. Þegar fellibylur gengur yfir kemst Dórótea ekki í skjól og leitar vars í einu útihúsanna ásamt hundinum sínum. En húsið tekst á loft í storminum og fýkur út í buskann alla leið upp í undraland regnbogans þar sem Dórótea og Tótó lenda í miklum ævintýrum og kynnast ýmsum furðuverum sem allar eiga það sameiginlegt að vera á leið til hins mikla galdramanns í Oz – hann er sá eini sem getur leyst úr vandræðum þeirra og komið Dórótheu aftur heim.

Góðmennska fallega fólksins

Eflaust átti Galdrakarlinn að vera einhvers konar andsvar við klassísku ævintýrum þeirra Grimms-bræðra sem allir þekktu á þeim tíma sem bókin kom út. Grimms-ævintýrin gátu verið ofbeldisfull og vægðarlaus (enda yfirleitt endurskrifuð í dag með breyttum áherslum). Galdrakarlinn í Oz var tilraun til að brjótast undan þessari gerð ævintýra og sýna heim sem væri bjartari og sakleysislegri.

Það eru hins vegar ákveðnar klisjur í sögunni sem hafa alltaf farið í taugarnar á mér. Til dæmis eru skýr tengsl á milli fegurðar og innrætis, sem endurspeglar eflaust hugsunarháttinn á síðustu öld en eru dálítið á skjön í dag. Góða nornin lítur til dæmis út eins og þátttakandi í Ungfrú Ísland – ekta Disney-prinsessa, fallega máluð með skæra og bjarta rödd. Vonda nornin er hins vegar eldri, með dýpri rödd, illskan uppmáluð. Ef þetta væri heimfært á íslensk stjórnmál væri Kristrún Frostadóttir góða nornin en Inga Sæland (í meðförum Sóla í skaupinu) sú vonda.

Dórótea er einnig eins og prinsessa klippt út úr Disney-ævintýri en karlarnir í verkinu eru allir sýndir í hálfskoplegu ljósi, annaðhvort illa innrættir eða veikgeðja. Galdrakarlinn í Oz (Vilhelm Netó) er auðvitað bara svikahrappur og af því að hann er vondur þá tilheyrir hann ekki ríki fallega fólksins (eins og vonda nornin) heldur er hann í yfirþyngd og talar með hreim. Aðstoðarmaður hans (Ernesto Camilo Valdes) er dökkur á hörund og líkjast þeir félagar einna helst illmennum í James Bond-mynd.

Hinir karlmennirnir – fuglahræðan, blikkmaðurinn og ljónið – eru allir hálfgerðir gallagripir sem skilja að lokum Dóróteu eftir eina í lokauppgjöri hennar við vondu nornina.

Grænt eða rautt?

Það kemur mér ekkert á óvart að Galdrakarlinn skuli hafa verið endurgerður með nýjum áherslum í hinum fræga Wicked-söngleik (og bíómyndum). Sagan sjálf (líkt og flest ævintýri) eldist ekkert sérlega vel. Það eru eflaust pólitískar vísanir í upprunalegt ævintýri Baum – fuglahræðan, blikkmaðurinn og huglausa ljónið geta verið táknmyndir hinna vinnandi stétta sem skortir hugrekki, vit og kjark til að rísa upp og bylta þjóðfélaginu. Galdrakarlinn í Oz – svikahrappurinn í Smaragðsríkinu – sem heldur þegnum sínum gíslum með blekkingum og glansmynd er ádeila á kapítalisma og einræði (þó blekkingarliturinn í Bandaríkjunum í dag sé ekki grænn heldur rauður).

Án þess að maður sé að krefjast þess að barnasýning í Borgarleikhúsinu verði að einhverri pólitískri ádeilu þá fannst mér sýningin óþarflega hefðbundin og varkár í allri nálgun. Sviðsmyndin (Eva Signý Berger) var til dæmis frekar gamaldags og tilraun til að mála upp Kansas í svarthvítum litum með lýsingu heppnaðist ekki alveg í upphafi verksins. Yngri áhorfendur þekkja eflaust Wicked-myndirnar betur en upprunalegu sögurnar og þar er allavega snúið aðeins upp á klisjurnar og hinar stöðluðu hugmyndir um hver sé góður/vondur – ekki ósvipað og Shrek-myndirnar gerðu á sínum tíma.

Maður fær nánast á tilfinninguna að þessi sýning sé bara sett upp til að fylla upp í eyðu í dagskránni - það er ekkert nýtt í þessari uppfærslu á Galdrakarlinum sem maður hefur ekki séð áður.

Flottir leikarar

Burtséð frá þessum pælingum þá er uppsetning Þórunnar Örnu Kristjánsdóttur leikstjóra fagmannlega unnin. Leikararnir standa sig í heildina mjög vel. Sólveig Arnarsdóttir virtist njóta þess í botn að leika illmenni og bauð upp á sannkallaða flugeldasýningu (sonur minn var afar ánægður með eldtungurnar sem skutust úr höndum hennar). Orkan sem fylgdi henni á sviðinu var frábær.

Berglind Alda Ástþórsdóttir er búin að sanna sig sem frábær leikkona og fer vel með að blanda saman leik og söng. Hilmir Jensson var fantagóður í hlutverki fuglahræðunnar og maður væri svo sannarlega til í að sjá Hilmi oftar á sviði, hann hefur flotta rödd og gott vald yfir flóknum líkamlegum hreyfingum. Félagar hans Björgvin Franz Gíslason og Pétur Ernir Svavarsson fóru einnig afar vel með hlutverk blikkmannsins og ljónsins. Þetta furðulega þríeyki, sem leikið var af einlægni og virðingu, var að mínu mati það besta við sýninguna.

Þegar ég sá Línu langsokk fyrr í vetur varð ég fyrir smá vonbrigðum með dýrin í sýningunni en mig langar sérstaklega að hrósa Marino Mána Mabazza sem stjórnaði hundinum Tóta af miklu listfengi og gerði Tóta að lifandi og skemmtilegum hluta leikhópsins. Svo eru það krakkarnir (sem eru of margir til að telja upp nöfn þeirra allra hér). Þau voru frábær, sungu og dönsuðu af gleði og innlifun og brugðu sér í hin ýmsu hlutverk í sýningunni. Sérstakt hrós fær Lee Proud sem er skrifaður fyrir sviðshreyfingum – þær voru nútímalegar og flottar og örugglega talsverð áskorun að vinna með svona ungum leikhópi á þennan hátt.

Það mæðir mikið á Þóreyju Birgisdóttur í hlutverki Dóróteu sem er á sviðinu í hverri einustu senu, frá upphafi til enda. Hún syngur fallega og nálgast hlutverkið af einlægni og barnslegu sakleysi – sem fær mann til að halda með Dóróteu og hinum villuráfandi vinum hennar.

Land tækifæranna

Hið góða sigrar á endanum hið illa – galdrakarlinn lofar Dóróteu að koma henni heim ef hún nær kústinum af vondu norninni. Dórótea nær ekki bara kústinum heldur bræðir hana á sviðinu líkt og frægt er í sögunni. Nú mun hún loksins komast heim til Kansas, enda hefur hún gert allt sem galdrakarlinn bað hana um. En gleymum því ekki að galdrakarlinn er svikari, sjónhverfingarmaður. Í raun höfum við eingöngu hans orð fyrir því að vonda nornin sé hið sanna illmenni sögunnar. Eru íbúar Smaragðsborgar ekki einnig fangar svikahrappsins, blindaðir með hinum grænu gleraugum sem allir þurfa að bera?

Og hvað er Kansas í dag? Svona ef við berum þetta saman við nútímann. Ég gat ekki annað en velt því fyrir mér hversu skringilegt þetta verk og boðskapur þess á við okkar tíma. Ef ég ætti að nefna veikleika sýningarinnar þá eru það sannarlega ekki leikararnir eða hinn frábæri krakkahópur sem skemmtir okkur með dansi og söng. Það sem mér fannst erfiðara að ná utan um var erindi leikstjórans eða leikhússins með þessari uppsetningu. Nema markmiðið sé eingöngu að skemmta og selja miða – en er þá ekki leikhúsið orðið að einhverskonar Smaragðsborg og við áhorfendur sitjum með grænu gleraugun og klöppum fyrir nýjustu brellum galdrakarlsins?

Niðurstaða

Frábærir leikarar og skemmtilegir krakkar halda uppi stuðinu í klassísku ævintýri sem hefur þó ekki elst sérlega vel. Það hefði verið gaman að sjá aðeins hrist upp í sögunni og stigið út fyrir rammann þegar kemur að klisjum og staðaltýpum.