Nýr hug­rakkur heimur

Rithöfundurinn Aldous Huxley gaf út bókina Brave New World (Huxley, 1932/2006), sem hefur einnig verið þýdd á íslensku sem Veröld ný og góð. Bókin fjallar um framtíðarheim þar sem samfélaginu er stýrt í smáatriðum og einstaklingar hafa takmarkað svigrúm til sjálfstæðrar hugsunar. Bókin sjálf er þó ekki tilefni þessarar greinar heldur titill hennar. Umræðan hefur aukist töluvert um hvers konar heim við ætlum að skilja eftir fyrir börnin okkar. Miklar áhyggjur hafa verið ræddar varðandi lestur barna, símanotkun, aga og skipulag. Stundum virðist sem börnin okkar ráði ekki við heiminn sem er að mótast og að við fullorðna fólkið vitum betur hvernig þau eigi að bregðast við honum.

Samhliða þessari umræðu hefur önnur orðið sífellt áberandi: um innflytjendur, hælisleitendur og fólk með flóttabakgrunn. Sú umræða tengist framtíð barna okkar beint, því þau munu erfa þær hugmyndir og viðhorf sem mótast í samfélaginu í dag. Þau munu bæði viðhalda þeim og breyta þeim.

Umræðan er oft hávær og stundum erfitt að meta hversu sterk hún er þegar horft er til samfélagsins í heild. Þar heyrast raddir sem vara við því að ef haldið verði áfram á sömu braut muni Ísland glata ákveðnum gildum sínum. Í svörtustu myndinni er því jafnvel haldið fram að íslenskt tungumál sé að hverfa, að kristin trú verði aðeins ræktuð í lágmarki og að það sem Ísland hefur staðið fyrir verði að engu. Jafnrétti, réttlæti og lýðræði verði þá orð sem tilheyri fremur safni en lifandi samfélagi.

Hins vegar er einnig hægt að horfa á þróunina frá öðru sjónarhorni. Börnin munu sjálf móta og breyta heiminum sem þau erfa. Við sem erum komin yfir fertugt vitum í raun ekki nákvæmlega hvernig sú veröld mun líta út. Spurningin er því hvort við skiljum raunverulega hvaða heimur er að mótast fyrir þau. Svarið er bæði já og nei. Margt er að gerast sem hefur ekki gerst með sama hætti í sögu vestrænna samfélaga síðustu tvö þúsund ár. Samt má einnig sjá vísbendingar um ákveðna nýmyndun eða þróun sem minnir á hugmyndir heimspekingsins Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831) um hvernig samfélög þróast í gegnum spennu, breytingar og nýja samruna hugmynda.

Í eftirfarandi umfjöllun verður tæpt á nokkrum atriðum sem skipta máli og þau skoðuð frá fleiri en einu sjónarhorni.

Trúarbrögð

Frá því að vestræn menning tók að mótast hafa trúarbrögð verið eitt áhrifamesta afl samfélaga og haft veruleg áhrif á skipulag þeirra, gildi og siðferði. Kristni og Íslam eru meðal stærstu trúarbragða heims og hafa haft djúpstæð áhrif á menningu, stjórnmál og samfélagsgerð á mörgum svæðum heimsins.

Ef horft er til Íslands hafa þessi mál breyst töluvert á síðustu áratugum. Íslenskt samfélag var lengi tiltölulega einangrað gagnvart öðrum menningarheimum og því þurfti lítið að takast á við fjölbreytileika trúar og menningar. Nú blasir hins vegar við samfélag þar sem Íslendingar kynnast sífellt fjölbreyttari menningu, þar sem ólíkar hefðir og trúarbrögð mætast. Í slíkum aðstæðum vakna oft hugmyndir um að finna ákveðinn sameiginlegan grundvöll eða samnefnara milli ólíkra menningarheima. Slík viðleitni er ekki endilega neikvæð, en hún vekur einnig spurningar. Hversu jákvæð geta trúarbrögð verið fyrir samfélag og hvenær geta þau haft neikvæð áhrif? Samfélagið á Íslandi stendur nú frammi fyrir þessari umræðu. Auðvelt er að benda á dökkar hliðar trúarbragða í sögulegu samhengi, en jafnframt má finna mörg dæmi um jákvæð áhrif þeirra á samstöðu, siðferði og félagsleg tengsl.

Fólk í dag, sérstaklega börn, unglingar og ungt fólk, er að takast á við veruleika sem var lítt til staðar þegar eldri kynslóðir ólust upp. Þegar ég var yngri vissi ég til dæmis lítið um trúarbrögð. Ég vissi að fermingin tengdist kristinni trú, en ekki mikið meira. Ég byrjaði fyrst að kynna mér kristni af alvöru um 25 ára aldur þegar ég las Biblíuna. Í dag virðast börn og ungmenni hins vegar hafa meiri vitneskju um ólíka menningarheima og trúarbrögð fyrr á lífsleiðinni. Samkvæmt rannsókn Finnbogason o.fl. (2016) kynnast þau fjölbreyttari menningarheimum mun fyrr en áður. Fyrir mörg þeirra virðast trúarbrögð því fremur vera samspil hefða, hugmynda og tákna eins konar reykur og speglar fremur en sjálfkrafa heilagt eða ósnertanlegt fyrirbæri.

Menntun

Menntun er eitt af þeim fyrirbærum sem hefur tekið miklum breytingum á síðustu áratugum. Í gegnum tíðina hefur menntun verið mikilvægt jöfnunartæki í samfélögum, þó áhrif hennar hafi oft komið fram smám saman. Á Íslandi urðu ákveðin tímamót í kringum aldamótin 2000 þegar sífellt fleiri úr ólíkum hópum samfélagsins fóru að sækja sér háskólamenntun. Áður fyrr var það oft þannig að fólk sem kom úr menntuðum fjölskyldum eða hafði sterkt fjárhagslegt bakland hafði meiri möguleika á að mennta sig. Í dag eru færri slíkar hindranir. Fólk getur nú í auknum mæli aflað sér menntunar þótt það hafi ekki sterka menntunarhefð í fjölskyldu eða mikið fjármagn. Þessi þróun hefur gert samfélagið fjölbreyttara og opnað fleiri tækifæri fyrir einstaklinga. Rannsóknir hafa sýnt að félagslegur hreyfanleiki hefur aukist með tímanum, sem þýðir að félagslegur uppruni hefur minni áhrif en áður á það hvort fólk menntar sig eða ekki (Dagsson o.fl., 2020).

Atvinna

Atvinnulíf tengist menntun á marga vegu og þar hafa einnig orðið miklar breytingar. Fjölbreytni starfa hefur aukist og möguleikar fólks til að þróa starfsferil sinn hafa breyst. Ekki er langt síðan stór hluti starfa á Íslandi tengdist sjávarútvegi og landbúnaði, á meðan þjónustustörf voru í minnihluta. Fyrir fólk sem hafði ekki sterkt bakland hvað varðar menntun eða fjárhag gat verið erfitt að komast inn í þau störf sem buðu upp á meiri tekjur og stöðugleika. Í dag virðast mörkin milli möguleika og takmarkana ekki vera jafn skýr og áður. Aðgengi að menntun og störfum hefur batnað og fleiri eiga möguleika á að finna sér starfsvettvang sem hentar hæfileikum þeirra og áhugasviði. Hlutfall háskólamenntaðra hefur til dæmis aukist verulega og farið úr um 32% í um 42%. Þessi þróun tengist einnig auknum félagslegum hreyfanleika (Dagsson o.fl., 2020).

Fjölskylda

Samhliða þessum breytingum hefur fjölskyldan einnig þróast. Áður voru fjölskyldur oft stærri og samverustundir fleiri, þó slíkt sé enn til staðar í dag. Fæðingartíðni hefur hins vegar lækkað, meðal annars vegna aukins jafnréttis í menntun og á vinnumarkaði. Í dag eru báðir foreldrar oftar virkir á vinnumarkaði en áður. Samhliða því hefur hlutverk feðra innan fjölskyldunnar breyst. Þeir eru ekki lengur eingöngu verndarar og framfærendur heldur taka einnig meiri þátt í umönnun barna, stuðningi og uppeldi. Þessi þróun breytir skipulagi fjölskyldunnar og dreifir ábyrgðinni meira milli foreldra. Hún getur stuðlað að auknu jafnræði innan heimilisins og aukinni þátttöku beggja foreldra í daglegu lífi barna.

Þessi þróun samræmist niðurstöðum í rannsókn Hrundar Þórarins Ingudóttur (2015) á uppeldissýn feðra. Þar kemur fram að feður leggja í auknum mæli áherslu á öryggi og umhyggju í uppeldi, ást og traust innan fjölskyldunnar, auk heiðarleika, virðingar og mikilvægis fjölskyldutengsla.

Áföll og seigla

Þegar horft er til þess hvernig fólk tekst á við áföll og sýnir seiglu má einnig sjá ákveðnar breytingar. Áður fyrr höfðu einstaklingar með veikt félagslegt eða efnahagslegt bakland oft minni möguleika á að rísa upp úr erfiðum aðstæðum, svo sem fátækt, takmörkuðum menntunarmöguleikum eða skorti á atvinnu. Aukinn félagslegur hreyfanleiki hefur hins vegar gert mörgum kleift að breyta aðstæðum sínum til hins betra. Það getur dregið úr áhrifum fjárhagslegra og félagslegra þátta á líðan og velferð. Þegar áhyggjur af fjárhag, menntun eða atvinnu eru minni getur fólk haft meira svigrúm til að vinna úr áföllum sínum. Rannsóknir sýna að um 84% fólks á Íslandi upplifir áfall einhvern tíma á lífsleiðinni, en um 10–16% þróa með sér einkenni áfallastreituröskunar (Pálsdóttir o.fl., 2023). Þessar niðurstöður benda til þess að stór hluti fólks sýni töluverða seiglu þrátt fyrir erfiða reynslu.

Samfélag

Samfélagið sem ég ólst upp í er að mörgu leyti liðin tíð. Þegar ég var í grunnskóla voru í mesta lagi einn eða tveir nemendur sem komu frá öðrum löndum eða menningarheimum. Í dag hefur þetta breyst verulega. Fólk með erlendan bakgrunn er nú um 18,9% íbúa Íslands, eða um 73.795 einstaklingar (Hagstofa Íslands, 2025). Það þýðir að nær einn af hverjum fimm íbúum landsins hefur erlendan bakgrunn. Samfélagið er því mun fjölbreyttara en áður og íslensk menning mætir í auknum mæli hugmyndum og lífsháttum frá öðrum heimshlutum. Á sama tíma eru ákveðnir þættir sem geta skýrt hvers vegna Íslendingar sýna oft mikla seiglu þrátt fyrir áföll. Þar má nefna hátt menntunarstig, félagslegt öryggi, lág tíðni stórra samfélagslegra áfalla eins og stríðs og gott aðgengi að heilbrigðis- og geðheilbrigðisþjónustu (Abate o.fl., 2024). Þegar fólk flytur til Íslands getur það því oft fundið samfélag þar sem ákveðin velferð og stöðugleiki eru til staðar. Slíkt getur aukið líkur á að einstaklingar nái að byggja upp nýtt líf og sýni seiglu þrátt fyrir erfiða reynslu.

Niðurlag

Þegar horft er til breytinga í menntun, atvinnulífi, fjölskyldugerð, menningu og viðhorfum til áfalla og seiglu má því halda því fram að nýr heimur sé að mótast. Spurningin er ekki endilega hvort þessi heimur verði eins og við þekkjum hann, heldur hvernig hann mun þróast í höndum næstu kynslóða. Kannski er sá heimur sem er að mótast einmitt sá „nýi og hugrakki heimur“ sem við þurfum að læra að skilja fremur en að óttast.

Heimildir:

Abate, B. B., Sendekie, A. K., Tadesse, A. W., o.fl. (2024). Resilience after diversity: An umbrella review of adversity protective factors and resilience-promoting interventions. Frontiers in Psychiatry, 15, 1–13.

Dagsson, E., Karlsson, Þ., og Zoega, G. (2020). The intergenerational transmission of education: A case study from Iceland. Stjórnmál og stjórnsýsla, 16(2), 243–260.

Gunnarsson, G. J., Ragnarsdóttir, H., Finnbogason, G. E., og Jónsdóttir, H. (2016). Young people’s views on religions in a multicultural society. Usuteaduslik Ajakiri, 69(1), 93–109.

Hagstofa Íslands. (2025). Immigrants 18.9% of the population of Iceland. Sótt af https://www.statice.is/statistics/population/inhabitants/origin/

Huxley, A. (2006). Brave new world. Harper Perennial Modern Classics. (Frumútgáfa 1932).

Ingudóttir, H. Þ. (2015). Uppeldissýn feðra: Fyrirbærafræðileg rannsókn (doktorsritgerð). Háskóli Íslands.

Pálsdóttir, V. H., Jónsdóttir, Þ., og Óskarsson, G. K. (2023). Tengsl langvinnra verkja á fullorðinsárum og sálrænna áfalla í æsku. Læknablaðið, 109(2), 67–73.

Höfundur er seigluráðgjafi.