Af hverju má ekki segja nei?

Það er með ólíkindum að fylgjast með því hvernig umræðustjórar ESB-aðildarsinna leitast við að ramma inn komandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Þar er forðast að ræða efnislega hvort aðild að Evrópusambandinu sé góð eða slæm hugmynd, eða hvaða upplýsingar liggja fyrir um sambandið eða ferlið sem boðað er að taki við. Þess í stað er umræðunni snúið á haus og látin hverfast um allt annað: hvort fólk vilji „fá að vita“. Við erum sögð standa frammi fyrir einföldu vali — að segja nei og fá ekki að vita, eða segja já og fá að sjá hvað sé í boði.

Með þessari framsetningu verður „nei“ ekki lengur efnisleg afstaða, heldur einhvers konar andstaða við upplýsingar. Jafnvel skortur á vilja til að vita.

Í stað þess að ræða efnislega hvort aðild sé skynsamleg er andstaðan sífellt oftar rammað inn sem skortur á opnum huga, upplýsingafælni eða jafnvel óábyrg afstaða. Og hver vill vera þar?

Þannig færist umræðan frá innihaldi, forsendum og afleiðingum — yfir í það hvort fólk sé opið eða lokað.

Hér leyfa þau sem svona tala sér að horfa fram hjá því að aðildarviðræður eru ekki hlutlaus upplýsingasöfnun. Þær eru ferli. Ferli sem hefur eigin kraft, eigin ramma og eigin afleiðingar, jafnvel áður en niðurstaða liggur fyrir. Að fara í viðræður er því ekki bara að „fá að sjá“, heldur að stíga skref inn í ákveðna stefnu sem mótar væntingar, umræðu og stöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu.

Varfærni verður tortryggileg. Gagnrýni verður að yfirlæti. Og framsetning á upplýsingum — jafnvel endursögn á eigin orðum forsvarsmanna ríkisstjórnarinnar — er kölluð útúrsnúningur. Jafnvel áhrifamenn úr stjórnmálum leyfa sér að líkja viðræðum um aðild að ESB við gerð fríverslunarsamnings EFTA.

Spurningin sem við stöndum frammi fyrir er því ekki bara hvort við viljum „fá að sjá“, heldur hvað það er nákvæmlega sem við erum að samþykkja þegar við segjum já. Og þar hefur ríkisstjórnin einfaldlega gefið kröfum um skýrar upplýsingar langt nef.

Að segja nei er ekki að hafna upplýsingum. Það er ekki að loka augunum. Og það er ekki að þykjast vita betur en aðrir. Að segja nei getur einfaldlega verið sú afstaða að forsendur liggi ekki fyrir til að fara inn í slíkt ferli — að velja að fara ekki af stað, að bíða og krefjast skýrari umræðu áður en lengra er haldið, eða einfaldlega sjá ekki tilganginn þar sem viðkomandi hefur kynnt sér vel hvað aðild að ESB felur í sér og hafnar því aðild sem valkosti.

Það er lýðræðisleg afstaða að segja nei — rétt eins og hver önnur.

Höfundur er hagfræðingur og stjórnarmaður í Heimssýn.