Lágt at­vinnu­leysi? Lítum á tölurnar

Í umræðunni um Evrópusambandið og krónuna er ein tala dregin upp aftur og aftur sem helsta sönnun þess að íslenska leiðin sé betri: atvinnuleysið. Það er lágt á Íslandi, lægra en víðast hvar á evrusvæðinu, og því er slegið fram að sjálfstæð peningastefna og eigin gjaldmiðill hafi skilað okkur betri stöðu en aðildarríkjum sambandsins. Lágt atvinnuleysi er vissulega gott. En þessi eina tala segir ekki allan sannleikann — og þegar betur er að gáð er hún kerfisbundið vanmetin hér á landi.

Talan sem vantar

Mæld atvinnuleysistala nær aðeins yfir þá sem eru án vinnu, í virkri atvinnuleit og tilbúnir til starfa. Hún nær ekki yfir þá sem hafa horfið af vinnumarkaði með öðrum hætti. Og þar liggur stærsti munurinn milli Íslands og nágrannaríkja okkar: örorkan.

Samkvæmt nýrri grein í Læknablaðinu hefur hlutfall fólks á örorku- og endurhæfingarlífeyri á Íslandi vaxið um nærri helming á einni kynslóð, úr 6,3 prósentum í 9,4 prósent af fólki á vinnualdri frá árinu 2000 til 2024. Það eru rúmlega tuttugu þúsund manns. Til samanburðar er örorka innan Evrópusambandsins almennt á bilinu fimm til fimm og hálft prósent af vinnualdri. Munurinn er ekki lítill blæbrigðamunur. Hann er stærðargráða sem breytir heildarmyndinni.

Þegar svo stór hópur fólks á vinnualdri stendur utan vinnumarkaðar er hluti af því sem birtist sem „lágt atvinnuleysi” í raun fólk sem hefur fallið út af markaðnum á annan hátt. Það er ekki hægt að halda því fram að við höfum náð einstaklega vel utan um atvinnuleysi ef stór hluti vinnuaflsins er einfaldlega skráður annars staðar. Að hluta til er þetta falið atvinnuleysi.

Hvers vegna þetta skiptir máli

Mér er fullkomlega ljóst að ég verð að fara varlega með beinan samanburð. Örorkukerfi, matsaðferðir og skilgreiningar eru ólík milli landa, og OECD hefur ítrekað varað við því að bera saman „hráar” örorkutölur ríkja eins og þær séu fullkomlega sambærilegar. Níu komma fjögur prósent á Íslandi á móti fimm prósentum í Evrópusambandinu er því vísbending fremur en nákvæm jafna.

En tökum fullt tillit til þess fyrirvara og munurinn stendur samt eftir, stór og afgerandi, og hann gengur allur í sömu átt. Jafnvel varfærnasti samanburður sýnir að staðan á íslenskum vinnumarkaði er verri en glanstölurnar gefa til kynna. Læknablaðið bendir sjálft á að örorka hefur tilhneigingu til að vaxa í efnahagsáföllum samhliða auknu atvinnuleysi, sem styður einmitt þá tilgátu að hluti örorkunnar sé dulið atvinnuleysi sem aldrei ratar inn í opinberu töluna.

Það sem „vesældarvísitalan” sleppir

Þetta tengist beint þeirri mynd sem oft er dregin upp af svokallaðri vesældarvísitölu, samtölu verðbólgu og atvinnuleysis, þar sem Ísland kemur vel út af því að atvinnuleysið er lágt. En sú vísitala sleppir tveimur liðum sem íslensk heimili finna mest fyrir.

Í fyrsta lagi sleppir hún vöxtunum. Stýrivextir Seðlabanka Íslands hafa verið á bilinu átta til níu prósent á sama tíma og vextir Seðlabanka Evrópu eru rúm tvö prósent. Þetta er sex til sjö prósentustiga munur sem leggst beint á húsnæðislán, yfirdrátt og rekstrarlán — ár eftir ár. Í öðru lagi sleppir hún matarverðinu, sem er það hæsta í Evrópu. Þegar þessir liðir eru taldir með snýst „forskotið” í andhverfu sína.

Í þriðja lagi, eins og ég hef rakið hér, hvílir sjálft atvinnuleysisforskotið á tölu sem er vanmetin vegna falda atvinnuleysisins. Þá er lítið eftir af glansmyndinni.

Vesældarvísitalan og það sem hún sleppir: Ísland vs. evrusvæðið 2024

Myndin sýnir hefðbundnu vesældarvísitöluna (verðbólga + atvinnuleysi, brotalína) og síðan leiðrétta mynd þar sem tveimur liðum er bætt við sem leggjast nær eingöngu á íslensk heimili: umfram-vaxtabyrðinni (munur Seðlabanka Íslands og Seðlabanka Evrópu) og falda atvinnuleysinu (örorka umfram það sem þekkist í ESB). Þetta er ekki opinber vísitala heldur útvíkkuð framsetning til að sýna kostnaðinn sem hefðbundna talan sleppir. Þegar þessir liðir eru taldir með fer Ísland úr því að líta út fyrir að standa betur yfir í að standa mun verr en evrusvæðið. Tölur: Eurostat (2024) og stýrivextir seðlabankanna.

Niðurstaða

Ég ætla ekki að ofselja neitt. Evran lagar ekki örorkukerfið. Aðalorsakir þess að æ fleiri fara á örorku eru innlendar, kerfishvatar, heilsa, félagsleg staða og uppbygging bótakerfisins. Og þær leysast ekki við að skipta um gjaldmiðil. Það væri óheiðarlegt að halda öðru fram.

En það breytir ekki kjarna málsins. Þegar andstæðingar Evrópusamstarfs veifa lágu atvinnuleysi sem helsta kosti krónunnar, þá byggja þeir á tölu sem segir ekki allan sannleikann. Forskotið er minna en það lítur út fyrir að vera, og á sama tíma sitja heimilin uppi með hæstu vexti og hæsta matarverð í álfunni, kostnað sem engin atvinnuleysistala felur.

Sjálfstæð peningastefna er ekki ókeypis. Hún kostar okkur í vöxtum, í verðlagi, og ef marka má örorkutölurnar, að hluta líka í fólki sem hefur fallið af vinnumarkaði án þess að birtast nokkurn tímann í opinberu atvinnuleysistölunni. Það er sá reikningur sem við ættum að ræða af hreinskilni áður en gengið er að kjörborðinu.

Heimildir: Læknablaðið (febrúar 2026) um þróun örorku á Íslandi 2000–2024; Tryggingastofnun, ársskýrsla 2024; Eurostat um atvinnuleysi og verðbólgu; Seðlabanki Íslands og Seðlabanki Evrópu um stýrivexti; OECD, „Disability, Work and Inclusion”.

Halldór Jörgen Olesen er ritstjóri Verðbólguvaktarinnar (verdbolga.net), sjálfstæðs fjölmiðils sem fylgist með verðlagi og stjórnvaldsmálum á Íslandi.