Hernaðar­brölt

Það er einn þáttur í umræðunni um Evrópusambandið og hugsanlega aðild Íslands sem ég velti oft fyrir mér. Hann snýr að því sem gjarnan er kallað „hernaðarbrölt ESB“.

Hernaðarbrölt

Sumir ganga svo langt að halda því fram að ESB stefni að herskyldu og að aðild Íslands myndi á endanum skylda okkur til að ganga í svokallaðan „Evrópuher“. Sú fullyrðing er hins vegar sett fram án þess að tekið sé mið af því að ESB er samstarf fullvalda ríkja, ekki sambandsríki á borð við Bandaríkin. Aðildarríkin halda áfram fullveldi sínu á sviði varnarmála og ákvarðanir um þátttöku í hernaðaraðgerðum eru áfram á þeirra forræði.

Aukin útgjöld Evrópuríkja til varnarmála eru mörgum þyrnir í augum og eru jafnvel notuð sem „sönnun“ þess að Evrópusambandið sé á rangri leið og að Íslandi beri að halda sig fjarri því.

Flest kjósa frið

Flest okkar myndu hins vegar kjósa heim þar sem ekki þyrfti að verja sífellt meiri fjármunum til varnarmála. Enginn vill sjá samfélög neyðast til að verja sífellt stærri hluta sameiginlegra fjármuna í hernað. En sú ósk breytir ekki þeirri staðreynd að öryggisumhverfi Evrópu hefur gjörbreyst frá innrás Rússlands í Úkraínu.

Pirringur

Það sem pirrar mig við þessa umræðu er ekki að fólk vilji frið – það viljum við öll. Það sem pirrar mig er þegar horft er fram hjá ástæðunum fyrir því að ríki telja sig þurfa að efla varnir sínar. Um leið er oft litið fram hjá hlutverki NATO, sem hefur í áratugi byggst á fælingarmætti: að gera hugsanlegum árásaraðila ljóst að árás muni hafa það mikinn kostnað í för með sér að hann láti hana eiga sig.

Ég sé enga rómantík í þeirri hugmynd að hægt sé að velja frið með því einu að hafna öllum vörnum. Ég er sannfærður um að Úkraínumenn myndu allir kjósa frið fremur en stríð. Sama gildir um almenna borgara á Gaza eða annars staðar þar sem fólk býr við ófrið. En friður næst ekki alltaf með því að vilja hann. Hann krefst þess stundum að samfélög séu fær um að verja sig.

Samlíking

Mér datt þessi samlíking í hug þegar ég las Facebook-færslu þar sem bent var á galla íslensks samfélags: græðgi, vaxandi ójöfnuð og lélega hagstjórn.

Flest íslensk heimili lifa með miklum skuldum. Við búum við kerfi þar sem vextir geta hækkað hratt, verðtryggð lán hækka með verðbólgu og reglur sem hafa áhrif á greiðslubyrði heimilanna breytast reglulega. Margar fjölskyldur verja sífellt stærri hluta tekna sinna í að halda höfðinu rétt yfir vatni.

Við myndum miklu frekar vilja verja þessum fjármunum í börnin okkar, betra heimilishald, frístundir, íþróttir eða einfaldlega aukin lífsgæði. En í staðinn neyðumst við til að verja æ stærri hluta tekna okkar í að verjast afleiðingum kerfis sem virðist oftar en ekki hygla fjármálakerfinu fremur en almenningi.

Á sama hátt og sumir gagnrýna Evrópu fyrir að verja meiri fjármunum í varnir vegna versnandi öryggisástands, mætti segja að íslenskar fjölskyldur séu líka í sínu eigin „varnarstríði“. Þær eru ekki að verja fjármunum í það af því að þær kjósi það, heldur vegna þess að þær telja sig ekki eiga annan raunhæfan kost.

Kannski er það einmitt kjarni málsins. Það er auðvelt að fordæma kostnað við varnir þegar maður lítur fram hjá ógninni sem þær eiga að bregðast við. Og það er jafn auðvelt að gagnrýna heimili fyrir að verja stórum hluta tekna sinna í skuldir, án þess að horfa til þess kerfis sem setur þau í þá stöðu.

Fyrst þarf að skilja orsök vandans. Aðeins þá er hægt að ræða lausnir af yfirvegun.

Höfundur er verkfræðingur á eftirlaunum.