Um líf og dauða, full­veldi og ESB II

Í grein sem birtist hér á Vísi í gær, eftir undirritaðan, var rakið hvernig þeir Bjarni Jónsson frá Vogi og Einar Arnórsson, tveir helstu arkitektar íslenska fullveldisins árið 1918, skildu fullveldishugtakið. Niðurstaða þeirra var skýr: Alþjóðlegar skuldbindingar og jafnvel framsal tiltekinna verkefna til annarra ríkja jafngiltu ekki sjálfkrafa skerðingu fullveldis. Þvert á móti væri það einmitt einkenni fullvalda ríkis að geta tekið slíkar ákvarðanir sjálft.

Ólafur Jóhannesson og þróun fullveldishugtaksins

Þessi skilningur hvarf ekki með Bjarna og Einari. Hann lifði áfram og birtist með skýrum hætti í ræðu sem Ólafur Jóhannesson, þá prófessor og einn áhrifamesti sérfræðingur í stjórnskipunarrétti hérlendis (og síðar forsætisráðherra), flutti árið 1962 undir heitinu Stjórnarskráin og þátttaka Íslands í alþjóðastofnunum. Erindið var síðar birt í 12. árgangi Tímarits lögfræðinga.

Þar fjallar Ólafur um spurningu sem hefur aftur orðið áleitin í umræðunni fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna 29. ágúst: Getur aðild að alþjóðastofnun eða alþjóðlegar skuldbindingar leitt til þess að ríki teljist ekki lengur fullvalda? Sú stofnun sem hann hafði í huga var Efnahagsbandalag Evrópu, forveri Evrópusambandsins. Þeirri spurningu svaraði Ólafur með eftirfarandi hætti:

„Næst vík ég með örfáum orðum að þeirri spurn­ingu, hvort skuld­bind­ingar gagn­vart alþjóða­stofnun geti leitt til þess, að landið verði ekki lengur talið full­valda, þ.e.a.s. ekki lengur talið full­gildur þjóð­rétt­ar­að­ili. Þeirri spurn­ingu verður almennt að svara neit­andi. Það er að vísu ljóst af því, sem hér hefur verið sagt, að tals­verðar full­veld­is­tak­mark­anir kunna að fylgja aðild að alþjóða­stofn­un.

En full­veld­is­hug­takið er afstætt. Það lagar sig eftir breyttum við­horfum og þörfum á hverjum tíma. Full­veld­is­tak­mark­anir þær, sem t.d. leiða af þátt­töku í Efna­hags­banda­lag­inu, hefðu senni­lega áður fyrr verið tald­ar­ ó­sam­rým­an­legar óskor­uðu rík­is­full­veldi. En sjálf­sag­t kemur engum til hugar að halda því fram, að aðild­ar­rík­i Efna­hags­banda­lags­ins, Frakk­land, Ítal­ía, Belgía o.s.frv. ­séu ekki eftir sem áður full­valda ríki. Þau eru auð­vitað eftir sem áður full­gildir þjóð­rétt­ar­að­il­ar.

Skuld­bind­ingar ríkja gagn­vart alþjóða­stofnun munu því oft­ast nær engu skipta um form­legt full­veldi rík­is. Gildir það almennt jafnt, þó að alþjóða­stofnun hafi verið fengið í hendur vald, sem stjórn­lögum sam­kvæmt á að vera hjá hand­höfum rík­is­valds. Sú regla er þó sjálf­sagt ekki und­an­tekn­ing­ar­laus. En þátt­taka í alþjóða­stofn­un­um, jafn­vel þótt valda­miklar séu, gefur almennt eigi til­efni til heila­brota um það, hvort hún sé sam­rým­an­leg full­veldi aðild­ar­ríkj­anna.

Hitt er spurn­ing­in, hvort hún sé sam­rým­an­leg stjórn­lögum hvers rík­is. Þær kvað­ir, sem full­valda ríki almennt telja sér fært að und­ir­gang­ast á hverjum tíma gagn­vart alþjóða­stofn­un­um, myndu eigi heldur taldar ósam­rým­an­legar full­veldi Íslands. Það myndi þrátt ­fyrir því­líkar full­veld­is­tak­mark­anir talið full­gildur þjóð­rétt­ar­að­ili. Hitt er aug­ljóst, og þarf raunar ekki að taka fram að milli­ríkja­samn­ingur getur haft í för með sér slíkar full­veld­is­skerð­ing­ar, [að] samn­ings­ríki verði ekki lengur talið full­valda.“

Þessi nálgun er athyglisverð vegna þess að hún endurómar nær orðrétt þann skilning sem Bjarni Jónsson frá Vogi og Einar Arnórsson settu fram rúmum fjórum áratugum áður.

Það þýðir auðvitað ekki að umræða um aðild að Evrópusambandinu sé þar með útkljáð. Langt því frá. Það má deila um hvort aðild sé skynsamleg eða óskynsamleg, hvort hún þjóni íslenskum hagsmunum eða ekki og hvort aðild samrýmist íslensku stjórnarskránni (sem hún að mati undirritaðs gerir ekki eins og hún er í dag). Allt eru þetta mikilvægar og eðlilegar spurningar.

Mikilvægur greinarmunur í umræðunni

En ef marka má málflutning Bjarna Jónssonar frá Vogi, Einars Arnórssonar og síðar Ólafs Jóhannessonar verður vart haldið fram að alþjóðlegar skuldbindingar eða framsal verkefna jafngildi sjálfkrafa skerðingu fullveldis. Þvert á móti hefur löngum verið litið svo á að það sé einmitt birtingarmynd fullveldis að ríki geti, af eigin vilja og samkvæmt eigin stjórnskipunarreglum, ákveðið að taka á sig alþjóðlegar skuldbindingar.

Þegar þjóðin ræðir um fullveldi í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst er því ástæða til að líta ekki einvörðungu á pólitískar yfirlýsingar samtímans heldur einnig það sem áhrifamenn tuttugustu aldarinnar töldu felast í hugtakinu.

Höfundur er lögmaður.