Stóra Tartaría: Heims­veldið sem hvarf og leðjuflóðið mikla

Prófessorarnir Hulda Þórisdóttir og Eiríkur Bergmann fjalla í nýjasta þætti hlaðvarpsins Skuggavaldsins um samsæriskenninguna um Stóru Tartaríu, sem hefur náð ótrúlegum vinsældum á netinu á síðustu árum, 

Til marks um umfang samsæriskenningarinnar telur Facebook-hópur um þetta horfna heimsveldi nú um 580 þúsund meðlimi. Kenningin á sér djúpar rætur í Rússlandi en í anda flestra samsæriskenninga hefur frásögnin breyst, vaxið og jafnvel kollvarpast á ferðalagi sínu um netheima. 

Upphaf kenninga um Stóru Tartaríu má að mestu leyti rekja til hugmynda Anatólí Fomenko, eins virtasta núlifandi stærðfræðings Rússlands. Hann heldur því fram að mannkynssagan sé í raun mun styttri en opinberar sögubækur gefa til kynna, heilu aldirnar hafi aldrei átt sér stað og mörg frægðarmenni sögunnar séu í raun einn og sami einstaklingurinn. 

Fomenko heldur því til að mynda fram að Jesús hafi verið býsanski keisarinn Komnenos sem var uppi á 12. öld. Þótt rússneska vísindaakademían hafni alfarið þessari sögulegu endurskoðun, á þessi stærðfræðingur og sagnfræðiloddari sér ýmsa dygga stuðningsmenn. Meðal þeirra var sjálfur skákheimsmeistarinn Garrí Kasparov sem dreifði kenningunum á tíunda áratugnum.

Hin forsenda samsæriskenningarinnar um Stóru Tartaríu liggur í gömlum ruglingi og þekkingarleysi Evrópumanna á landsvæðinu austur af Kákasusfjöllum. Á gömlum evrópskum landakortum var orðið Tartaría iðulega sett inn yfir víðáttur Mið-Asíu og Síberíu, einfaldlega vegna þess að Vesturlandabúar þekktu þessi lönd lítið sem ekkert. 

Nafnið sjálft er afbökun á heiti Tatara, raunverulegrar þjóðar af tyrkneskum uppruna, en Evrópumenn bættu bókstafnum r inn í orðið því það minnti þá á Tartarus, undirheima grískrar goðafræði. Þeim þótti nefnilega tengingin við sjálft helvíti viðeigandi eftir hrottalegar innrásir Mongóla á 13. öld. Tartaría var því aldrei heimsveldi, heldur orð sem kortagerðarmenn notuðu til að fylla upp í þekkingargat - ekki ósvipað því þegar skrifað var „hér eru drekar“ yfir ókönnuð svæði á sjókortum.

Fomenko greip þetta dularfulla orð af gömlu kortunum og lagði þar með grunninn að hugmyndinni um risavaxið heimsveldi sem síðar var sagt hafa verið þaggað niður af hinu opinbera. Þegar hugmyndin barst svo inn á enskumælandi svæði netsins um miðjan síðasta áratug bættist nýtt eldsneyti á bálið: Gömlu kortin með hinu framandi nafni voru nú matreidd sem óyggjandi sönnunargögn um að heilu heimsveldi hefði verið eytt úr sameiginlegu minni mannkyns.

Fylgjendur kenningarinnar telja sig nefnilega sjá sönnunargögn um þetta gleymda heimsveldi víða í hversdagsleikanum. Kjallaragluggar á eldri byggingum eru sagðir hafa upprunalega verið jarðhæðir sem grófust í leðjuflóðinu mikla. Gamlar ljósmyndir af mannlausum götum stórborga eru á sama hátt sagðar sýna borgir þar sem íbúarnir hurfu skyndilega. Hin fræðilega og raunverulega skýring er hins vegar mun einfaldari: Ljósmyndatækni þess tíma krafðist langrar lýsingar og náði því hreinlega ekki að festa fólk á hreyfingu á filmu.

Í þættinum fá hlustendur jafnframt að heyra söguna á bak við helsta tromp Tartaríusinna; leyniskjal frá bandarísku leyniþjónustunni CIA frá árinu 1957 sem reynist, þegar betur er að gáð, fjalla um allt annað en týnt heimsveldi.

Þáttur Skuggavaldsins um Stóru Tartaríu er nú aðgengilegur í öllum helstu hlaðvarpsveitum.