Hverju erum við eigin­lega að fórna fyrir „lægra at­vinnu­leysi“?

Ein helstu rök, og mögulega þau einu haldbæru, sem andstæðingar ESB-aðildar nota fyrir því að halda í íslensku krónuna, er sá „sveigjanleiki“ sem hún veitir okkur. Röksemdin er sú að þegar illa árar í landinu getum við fellt gengið. Gengisfallið hækkar útselt verðmæti útflutningsins og virkar eins og eins konar dempari á vinnumarkaðnum.

Við þekkjum þetta vel frá hrunsárunum þegar gengið féll um helming. Krónan endaði innan gjaldeyrishafta, verðbólgan fór í tæplega 20%, en atvinnuleysið varð minna en víða í Evrópu vegna þess að við gátum „beitt genginu“.

En leyfum okkur að kalla þetta réttum nöfnum: Gengisfall er ekkert annað en sjálfvirk, heildstæð launalækkun á alla þjóðina.

Nær tuttugu ár eru liðin frá fjármálahruninu. Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar er þessum gamla „styrkleika“ krónunnar enn haldið að okkur sem einhverjum töfrahring. Bæði stjórnmálafólk og sérhagsmunaaðilar reyna að telja okkur trú um að þessi eina staðreynd trompi allt annað: Háa verðbólgu, okurvaxtastig og verðtryggingu. Okkur er stillt upp við vegg: Hvort viltu frekar, háa verðbólgu eða mikið atvinnuleysi?

En er þetta raunverulega valið sem við stöndum frammi fyrir?

Spólum til dagsins í dag

Ef við rýnum í staðreyndir frá evrópsku hagstofunni, Eurostat, birtist allt önnur mynd:

• Á árinu 2025 var atvinnuleysi á Íslandi að meðaltali 4,4% og verðbólgan 3,7%.
• Átta ESB-ríki voru með bæði lægra eða sama atvinnuleysi og minni verðbólgu en við.
• Nýjustu mánaðargögn sýna að 13 ESB-ríki standa okkur mun framar á hvoru tveggja mælikvarðanum, og tíu þeirra nota evruna.

Sjá töflu og graf neðst í grein.

Að halda því fram að við neyðumst til að búa við viðvarandi verðbólgu og háa vexti til að koma í veg fyrir atvinnuleysi er einfaldlega mýta. Tugir milljóna Evrópubúa búa í löndum þar sem atvinnuleysi er í lágmarki, en fólk þarf samt ekki að bera 8-10% óverðtryggða vexti á húsnæðislánunum sínum.

Hver er raunverulegi kostnaðurinn?

Krónan getur svo sannarlega fórnað kaupmætti almennings til að bjarga stöðu útflutningsfyrirtækja í kreppu. En hver er kostnaðurinn sem heimilin og smærri fyrirtæki í landinu þurfa að bera í eðlilegu efnahagsástandi?

Aðgangur að evrunni og innri markaðnum er enginn töfrasproti og honum fylgir auðvitað hvorki suðrænt veðurfar né peningar sem vaxa á trjám. En á einhverjum tímapunkti verðum við að spyrja okkur: Hvenær er krónuumhverfið fullreynt?

Sagan sýnir að evruríkin búa við stöðugleika sem hefur sjaldan eða aldrei þekkst á Íslandi. Þar étur verðbólgan ekki upp kjarasamninga á nokkrum mánuðum og verðtrygging hækkar ekki höfuðstól lánanna frá einum mánuði til annars.

Ef mörg Evrópuríki geta búið við lægra eða svipað atvinnuleysi og við, en með mun lægri verðbólgu, breiðara framboði á lánsfé og skaplegri vöxtum, af hverju ættum við þá ekki að vilja það sama fyrir íslensk heimili?

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann svo og sérlegur áhugamaður um Já við ESB-viðræðum .