Stór orð, lítil rök og ekkert dæmi um ranga tölu – Svar til Kon­ráðs S. Guð­jóns­sonar

Grein Konráðs S. Guðjónssonar, hagfræðings og höfundar greiningar sem Áfram Ísland kynnti á dögunum, birtist hér á Vísi 28. júlí undir fyrirsögninni „Afvegaleiðingum og rangfærslum Gauta svarað“. Stór orð. Greinin fellur ekki undir hefðbundin skoðanaskipti hagfræðinga um túlkun gagna eða hagfræðilegra niðurstaðna. Hún er ásökun um fagleg óheilindi.

Sú gagnrýni myndi maður ætla að uppfyllti að minnsta kosti eina lágmarkskröfu: að bent sé á eina ranga tölu eða einn rangan útreikning í því sem ég hef skrifað. Ég fann ekki eitt einasta dæmi um slíkt.

1. Um hvað snýst deilan?

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar 29. ágúst um hvort halda skuli áfram aðildarviðræðum við ESB kynntu samtökin Áfram Ísland greiningu á efnahagi Íslands í samanburði við ESB. Forsvarsmaður samtakanna kynnti hana með eftirfarandi hætti: „Við erum í meistaradeild. Evrópusambandið í núverandi formi er í besta falli að keppa um miðja aðra deild.“ Hugmyndin virtist vera sú að samstarf þjóðarinnar, vegna efnahagslegra yfirburða okkar, við frænd- og vinaþjóðir myndi draga svo úr þrótti íslensks atvinnulífs að fall niður í meðalmennsku annarrar deildar blasti við.

Mín grein var með einfaldasta móti. Ég benti einfaldlega á að jafnvel samkvæmt þeirra eigin mælikvarða, sem að vísu eru ekki góðir, stæðist kenningin um meistaradeild Íslands ekki skoðun. Í formála greiningarinnar er fullyrt: „Í fyrsta lagi sýna langflestir efnahagslegir mælikvarðar að Ísland bæði stendur ESB framar og að þróun síðustu ára hefur almennt verið hagfelldari. Gildir einu hvort horft sé til atvinnuleysis, hagvaxtar, framleiðni eða opinberra fjármála, svo einhver dæmi séu tekin.“

Áður en lengra er haldið er gott að endurtaka það sem sagt er skýrum stöfum í síðustu grein: Vöxtur Íslands eftir fullveldi hefur verið kraftaverki líkastur. Þjóðin fór úr því að vera meðal fátækustu þjóða Vestur-Evrópu í að vera meðal ríkustu þjóða heims á fjölda mælikvarða. Um það er ekki deilt. Margar þessara ríkustu þjóða heims eru í ESB. Mér sýnist Ísland standa framarlega samkvæmt mörgum mælikvörðum en síður samkvæmt öðrum. Deilan snýst um tvennt. Í fyrsta lagi hvort Ísland eigi heima í allt annarri deild en nágrannaríki okkar samkvæmt hefðbundnum mælikvörðum, og þá hvort af því megi leiða að Ísland „falli í aðra deild“ með frekari samvinnu. Í öðru lagi hvort það sé skynsamlegt að skoða hvort frekari sóknarfæri séu fólgin í að kanna kosti og galla aðildar að ESB.

Víkur sögunni aftur að þessari ritdeilu. Tilefnið var að ég taldi það ekki standast skoðun að Ísland væri í einhverri meistaradeild í samanburði við nágrannaþjóðir okkar í ESB, líkt og Svíþjóð, Danmörku, Lúxemborg, Þýskaland eða Holland, svo nokkur dæmi séu tekin. Í greininni valdi ég einungis tvö dæmi. Fyrsta dæmið var valið vegna þess að það var fyrsti hagvísir skýrslunnar sem átti að sýna yfirburði Íslands. Ég taldi að mistúlkun þess hagvísis væri nægjanlega augljós til að um það væri ekki hægt að deila.

Ég valdi hitt dæmið vegna þess að það undirstrikar galla sem víða má finna í greiningunni: Það er ekki skynsamlegt, þegar borinn er saman árangur ríkja, að líta einungis á vöxt tiltekinnar stærðar. Slíkur samanburður er einatt viðkvæmur fyrir því hver upphafspunkturinn er. Vandamálið er auðvitað líka að vöxtur einn og sér segir ekki til um raunverulegar aðstæður í dag.

2. Af hverju hagvöxtur er ekki sérlega upplýsandi um lífskjör

Byrjum nú á fyrsta hagvísi Áfram Íslands, sem getið er í formála sem mælikvarða á meinta stöðnun ESB í samanburði við Ísland. Samkvæmt greiningunni hefur hagvöxtur á Íslandi verið að meðaltali 2,9% á ári síðustu tíu ár, en 1,6% í ESB. Yfirlýstur tilgangur skýrslunnar er að „varpa ljósi á stöðu og þróun lífskjara og efnahagsmála“.

Hið eina sem ég benti á í greininni er augljós staðreynd. Heildarframleiðsla í hvaða landi sem er, eða vöxtur hennar, segir okkur lítið um spurninguna: Hver var þróun lífskjara? Það sem máli skiptir er hversu mikil þjóðarframleiðsla á hvern íbúa er, eða hversu mikill vöxtur hennar er til að svara þeirri spurningu.

Skoðum fyrsta hagvísi greiningarinnar í þessu ljósi. Þá kemur í ljós að niðurstaðan snýst á hvolf. Hagvöxtur á hvern íbúa var 0,86% á ári á Íslandi en 1,39% í ESB. Sé löndunum raðað eftir hagvexti á íbúa er Ísland í 23. sæti af 28 löndum (Íslandi og 27 ríkjum ESB). Þótt þessi mælikvarði sé e.t.v. meira upplýsandi en sá sem Áfram Ísland kynnti bendi ég á í síðustu grein að hann sé ekki góður mælikvarði á spurninguna sem greiningin segist vera að svara: Hver eru lífskjör Íslendinga? Orðrétt segir ég:

„Þessi samanburður er alveg jafn villandi og hinn [frá Áfram Íslandi]. Og þar liggur lærdómurinn: fremst á þessum kvarða standa ríki Mið- og Austur-Evrópu. Af hverju? Því þau eru að vinna upp áratugi ónýttra tækifæra undir oki kommúnismans.

Deildaskipting af þessu tagi segir okkur því ekki mikið um núverandi lífskjör Íslendinga í samanburði við þjóðir ESB.“

3. Svör Konráðs við gagnrýni á hagvöxt sem mælikvarða

Hvert er svar Konráðs? Ekki að sýna fram á að nein tala væri röng eða villa væri í útreikningum. Svarið var að það væri „hefðbundið að skoða hagvöxt milli landa til að leggja mat á hagþróun. Nægir þar að skoða spár Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og fleiri aðila þar sem hagvöxtur er í forgrunni, ekki hagvöxtur á mann.“ Þetta er rétt, en kemur málinu ekki við.

Ég starfaði hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum í tæp þrjú ár. Þar vann ég meðal annars við slíkar spár. Hver var tilgangur spánna? Þær voru gerðar því að við höfðum áhuga á að nota þær til að spá fyrir um aðrar heildarstærðir þjóðfélagsins, ekki síst verðbólgu, skattstofn og skuldaþróun, svo nokkur dæmi séu tekin. Til þess að spá fyrir um þessar stærðir er það heildarhagvöxtur sem máli skiptir fyrir þær spurningar sem við vorum að svara. Þegar við vorum að bera saman lífskjör íbúa milli landa voru auðvitað notaðir mælikvarðar þar sem bornar voru saman ýmsar stærðir á hvern íbúa. Heildarframleiðsla eða vöxtur hennar í Kína miðað við Ísland segir okkur ekkert um lífsgæði hvers þjóðfélagsþegns í viðkomandi ríki.

Fyrsta svar Konráðs snýst því ekki um að ég hafi notað ranga tölu eða gert reiknivillu. Það er ágreiningur um hvaða mælikvarði hentar tilteknum tilgangi. Því stendur gagnrýni mín óhögguð.

4. Þróun kaupmáttar á Íslandi

Enginn deilir um þann mikla árangur sem hefur náðst í bættum lífskjörum íslensku þjóðarinnar frá fullveldi. Spurningin er hvort í því felist aukin sóknarfæri fyrir þjóðina að leita aukins samstarfs við nágrannaþjóðir okkar í ESB.

Í síðustu grein benti ég á að greining Áfram Íslands væri mjög misvísandi um aukningu kaupmáttar þjóðarinnar. Fyrir því eru þrjár ástæður. Í fyrsta lagi tekur samræmd vísitala neysluverðs (SVN/HICP), sem greiningin notar til að setja laun á raunvirði, ekki fullt tillit til húsnæðiskostnaðar, sem vegur um fjórðung af einkaneyslu. Í öðru lagi er miðað við laun á vinnustund fremur en árslaun á hvern launþega. Rök eru færð fyrir göllum hvors tveggja í grein minni. Þriðja vandamálið er að samanburður á vexti af þessu tagi er almennt misvísandi. Það er vegna þess að upphafspunktur samanburðarins getur haft grundvallaráhrif á þá niðurstöðu sem fæst og gefið skakka mynd, einkum þegar land hefur orðið fyrir miklu efnahagsáfalli og atvinnuleysi. Í kjölfarið getur mældur vöxtur orðið hraðari en í nágrannalöndunum þegar efnahagslífið vinnur upp fyrra tekju- og kaupmáttartap.

Í tilfelli Íslands er samanburður af þessu tagi sérlega villandi því að Ísland varð fyrir stærsta efnahagsáfalli lýðveldistímans árið 2008 og þjóðarframleiðsla féll töluvert meira en í nágrannalöndunum. Þetta gerir samanburð á tímabilinu sem á eftir fylgdi óvenjulega villandi. En þetta er nú einmitt það sem gert er í greiningu Áfram Íslands, þegar notað er sem samanburðarár 2013, þegar Ísland var enn að vinna upp tapið eftir hrunið. Mynd 1 sýnir að samkvæmt þessum upphafspunkti óx kaupmáttur á Íslandi um heil 68% (!) í samanburði við 8% hjá ESB og 6% hjá Norðurlöndunum.

Til að sýna hversu villandi það er að nota djúpa kreppu sem upphafspunkt sýni ég lesendum samanburðinn aftur á Mynd 2, en tek nú til viðmiðunar árið áður en kreppan hófst, 2007. Eins og sjá má snýst myndin við, bæði vegna upphafspunktsins og gagnanotkunar sem ég hef áður rakið. Mynd 3 notar í staðinn aldamótin sem upphafsár. Myndin segir sömu sögu. Í víðara samhengi hefur Íslandi gengið vel og kaupmáttur hefur frá aldamótum vaxið svipað og á þeim Norðurlöndum sem eiga aðild að ESB

(Finnlandi, Danmörku og Svíþjóð) og í fjölmörgum öðrum af þeim 27 þjóðríkjum sem mynda sambandið.

Um þessa mynd gildir sami fyrirvari og þegar litið er á hagvöxt. Vöxtur er ekki góður mælikvarði á stöðu ríkis í dag. Fátækari ríki vaxa öðru jöfnu hraðar en auðugri ríki.

Og þetta var í raun öll gagnrýni mín. Hún er tæpast flókin:

1. Heildarhagvöxtur er ekki góður mælikvarði á lífskjör milli landa. Þegar miðað er við hagvöxt á hvern íbúa snýst niðurstaðan við. En jafnvel sá mælikvarði er ekki góður mælikvarði á lífskjör. Það er viðfangsefnið sem greining Áfram Íslands segist fjalla um.
2. Samanburðurinn á kaupmætti er misvísandi af þremur sjálfstæðum ástæðum: Samræmd vísitala neysluverðs tekur ekki tillit til verðþróunar reiknaðrar húsaleigu vegna eigin húsnæðis, valinn tekjumælikvarði er laun á vinnustund fremur en árslaun á hvern launþega og val á upphafsári á viðspyrnuskeiðinu eftir kreppuna gefur skakka mynd af þróun kaupmáttar í samanburði við önnur ríki.

5. Svör Konráðs við gagnrýni á mælingu kaupmáttar

Svör Konráðs hnekkja engu í gagnrýni minni á mælingu kaupmáttar og hann nefnir enga ranga tölu. Fyrsta gagnrýnin var að vísitalan sem notuð er tekur ekki tillit til verðþróunar reiknaðrar húsaleigu vegna eigin húsnæðis. Við þeirri gagnrýni fáum við þetta svar: „Ef bera á saman slíkar tölur milli landa þurfa mælikvarðar að vera samræmdir. Þess vegna er miðað við samræmda vísitölu neysluverðs (HICP).“

Þetta svarar hins vegar ekki þessari augljósu spurningu: Af hverju er þá ekki notaður annar staðlaður mælikvarði, verðvísitala einkaneyslu samkvæmt þjóðhagsreikningum, þar sem reiknuð húsnæðisþjónusta eigenda er tekin með? Mælikvarðinn byggist á samræmdum þjóðhagsreikningum samkvæmt ESA 2010 og sambærilegar tölur eru birtar fyrir Ísland. Sambærilegur mælikvarði í Bandaríkjunum er Personal Consumption Expenditures Price Index (PCE). PCE er sú verðlagsvísitala sem notuð er fyrir verðbólgumarkmið Seðlabanka Bandaríkjanna og hlýtur að vera hverjum hagfræðingi kunn.

Um mat á kaupmætti segir Konráð: „Varðandi þær athugasemdir sem Gauti gerir við kaupmátt launa má þetta segja: Það er rétt að það má nota mismunandi verðlagsforsendur og sú athugasemd er út af fyrir sig góð.“

Um þriðju athugasemdina, sem varðar val á tímaramma, er engu svarað.

Þetta er allt og sumt. Líkt og gagnrýnin á notkun hagvaxtar stendur gagnrýnin á meðferð greiningarinnar á kaupmætti algerlega óhögguð. Engin röng tala, engir rangir útreikningar.

Nú kynnu lesendur að velta fyrir sér á hvaða grunni fullyrðingar um „afvegaleiðingu og rangfærslur“ eru reistar. Ég játa að ég klóraði mér í kollinum yfir því.

Ég get ekki betur séð en að fullyrðingin byggist fyrst og fremst á því að ég fjallaði ekki um eina tiltekna mynd í greiningunni, nánar tiltekið glæru 18, sem sýnir kaupmátt vergra ráðstöfunartekna á íbúa. Af því dregur Konráð þá ályktun að það sé „annað hvort fyrir mistök eða í þeim tilgangi að afvegaleiða lesendur“. Af hverju fjallaði ég ekki um þessa mynd?

Ástæðan var efnisleg. Þar sem umfjöllun mín laut að kaupmætti launa taldi ég eðlilegra að miða við kaupmátt árslauna á hvern launþega en kaupmátt vergra ráðstöfunartekna á hvern íbúa. Mynd 3 sýnir þann mælikvarða, með þeim öðrum leiðréttingum sem hér hafa verið raktar. Þetta er, að minni hyggju, sú mynd sem svarar spurningunni sem greiningin segist fjalla um. Það er engin ástæða til að búa til samsæriskenningar af þessu tilefni. Mynd 3 leiðir til sömu meginniðurstöðu og Mynd 2: Ísland á vissulega heima í meistaradeild, en þar er það í hópi margra ríkja ESB. Glæra 18 bætir því litlu við efnislega. Gagnrýnin stendur óhögguð.

Þegar miðað er við árið 2000, sem er fyrsta árið sem sambærileg gögn liggja fyrir, blasir sama meginmynd við. Kaupmáttur á Íslandi hefur þróast heldur hægar en á Norðurlöndunum innan ESB (Noregur er undanskilinn) og aðeins hraðar en í ESB í heild.

Lesendur geta auðvitað haft mismunandi skoðanir á því hver heppilegasta aðferðin er til að bera saman efnahagslegan árangur ríkja. Það eru eðlileg fræðileg skoðanaskipti. Allt annað er að halda því fram að mismunandi skoðanir feli í sér „afvegaleiðingu og rangfærslur“.

6. Chutzpa

Sem New York-búi í fjölda ára hef ég lært nokkur jiddísk orð og komist að þeirri niðurstöðu að þetta tungumál sé einstakt að því leyti að það býr yfir hugtökum sem ég get ekki fundið almennilegan stað fyrir í öðrum tungumálum, þar á meðal íslensku eða ensku. Eitt þeirra er orðið chutzpa. Kannski kemst óskammfeilni því næst, en nær eiginlega ekki alveg yfir merkinguna.

Oft eru dæmi notuð: maður sem mætir á fund klukkutíma of seint og kvartar yfir því að fundurinn hafi hafist áður en hann mætti. Frægasta dæmið sem oftast er notað til að útskýra chutzpa er maðurinn sem kemur foreldrum sínum fyrir kattarnef og biður svo dómarann vægðar því hann sé munaðarlaus.

Mér kom eiginlega ekkert annað orð í hug þegar ég fékk senda samfélagsmiðlafærslu Konráðs. Ég hef gagnrýnt að hagvöxtur sé birtur sem mælikvarði á árangur án þess að deilt sé með fólksfjölda og bætt því við að jafnvel eftir þá augljósu leiðréttingu sé vöxtur einn og sér villandi. Lönd sem koma úr kreppu geta vaxið hraðar en önnur, og fátækari lönd vaxa að öðru jöfnu hraðar, því þar eru mikil tækifæri ónýtt.

Og hvað blasir við mér á samfélagssíðu Konráðs? Þar kvartar Konráð hástöfum yfir gagnrýni minni á skýrslu sína. Hann bendir á óhrekjanleg sannindi um að ég hljóti að vera að tala gegn betri vitund. Fyrir utan ásökunina vegna glæru 18 er þetta eina tiltekna dæmið sem ég hef séð Konráð færa fram til stuðnings tali um afvegaleiðingu og rangfærslur í skrifum mínum. Glæpurinn á að vera þessi: að nota hagvöxt á mann til að meta árangur ríkja! Því að þá væri t.d. Gvæjana í meistaradeildinni í 2. sæti.

Maðurinn sem ég gagnrýni fyrir að nota hagvöxt til skamms tíma sem mælikvarða á velgengni þjóða sakar mig um óheilindi fyrir að … nota hagvöxt til skamms tíma sem mælikvarða á velgengni þjóða. Chutzpa.

Greiningin sem Konráð ver er ekki einkaskjal hans: Hún er sá grunnur sem Áfram Ísland biður þjóðina að byggja á þegar gengið verður að kjörborðinu 29. ágúst til að ákveða hvort halda skuli áfram aðildarviðræðum við ESB. Þeim mun meiri ástæða er til að láta staðreyndir en ekki stór orð ráða för. Í síðustu grein lofaði ég lesendum að fjalla um átta aðrar villandi framsetningar í greiningunni. Við það loforð verður staðið.

Alla útreikninga sem þessari grein fylgja má finna á gautieggertsson.github.io/svarvisir/.

Höfundur er prófessor í hagfræði við Brown-háskóla.