Auð­valdinu best borgið í Brussel -  ekki þjóðinni

Mörgum kom sjálfsagt nokkuð spánskt fyrir sjónir þegar Guðmundur Kristjánsson, forstjóri Brims, ýmist stærstu eða næst stærstu útgerðar landsins miðað við úthlutaðar aflaheimildir, mætti í pallborðið á landsþingi Viðreisnar síðastliðið haust og talaði jákvætt um inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Eins nokkru síðar þegar hann lýsti ánægju sinni með makrílsamninginn sem ríkisstjórnin gerði en hann fól í sér mikla eftirgjöf á makrílkvóta landsins til að greiða fyrir inngöngu í sambandið.

Við höfum lengi fengið að heyra hið gagnstæða; að það hljóti að vera sérstakt kappsmál íslensku stórútgerðarinnar að halda Íslandi utan Evrópusambandsins. Þannig sitji þeir einir að nýtingu sjávarauðlindarinnar. Og takið eftir, ég geri greinarmun á íslenskum útgerðarfyrirtækjum smáum og meðalstórum, annars vegar og eigendum stórútgerðarinnar hins vegar. Þessir aðilar eiga nefnilega ekki endilega altaf samleið - og í sumum tilvikum alls ekki.

Stórútgerðin plumi sig – þjóðarbúið verr!

Á aðalfundi Ísfélagsins í Vestmannaeyjum um miðjan apríl lét Einar Sigurðsson, stjórnarformaður félagsins, eftirfarandi orð falla í ræðu sinni: „Fyrir hluthafa í sjávarútvegsfyrirtækjum, sérstaklega þessum skráðu félögum á Íslandi, kunna að leynast stór tækifæri (í inngöngu í Evrópusambandið), en fyrir fólkið okkar sem starfar í þessum félögum og þeim samfélögum sem við störfum í, þar á líklega annað við. Stærstu fyrirtæki landsins í sjávarútvegi hafa bæði slagkraft og kunnáttu til að fjárfesta erlendis og hafa sum þegar gert það. Ísfélagið treystir sér vel í þá samkeppni gagnvart erlendum fyrirtækjum.”

Halda menn að það sé einskær tilviljun að Guðmundur í Brimi hafi mætt á landsþing Viðreisnar og tekið þátt í lofkórnum þar um ESB? Eða þá að Hjálmar Vilhjálmsson, hægri hönd hans og framkvæmdastjóri hjá fyrirtækinu, sé einn stofnenda samtakanna SJÁ sem berjast fyrir því að samþykkt verði í þjóðaratkvæðagreiðslu í lok ágúst að stefna á inngöngu i sambandið? Vitanlega ekki.

Stórútgerðin - eða öllu heldur eigendur hennar – munu eflaust pluma sig innan Evrópusambandsins komi til þess að Ísland gangi þar inn. Hins vegar er önnur saga með smáu og meðalstóru fyrirtækin svo ekki sé talað um almenning í landinu, byggðirnar í kringum landið og þjóðarbúið í heild.

Framsalskerfi kvótans – eitt sagt annað gert

Nú er það athyglisvert út af fyrir sig að einstaklingar og heilir stjórnmálaflokkar, sem hafa stutt framsalskerfi kvótans og varið það með kjafti og klóm þegar að því hefur verið sótt, með öðrum orðum verið á bandi stórútgerðarinnar, skuli nú reyna að telja fólki trú um að með inngöngu í Evrópusambandið muni almenningur endurheimta full yfirráð yfir réttmætri eign sinni í hafinu úr hendi þessara sömu kvótahafa.

Formaður Viðreisnar, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, utanríkisráðherra landsins, er til að mynda ekki meira á móti kvótakerfinu en svo að hún viðraði þá löngun sína fyrir ekki ýkja löngu að verða framkvæmdastýra stórútgerðarinnar og tala máli hennar. Var að vísu ekki ráðin en viljinn leyndi sér ekki. Kvótakerfið mun enda ekki leggjast af ef Ísland gengur í ESB. Þorgerður hefur meira að segja lýst því ítrekað yfir að ráðamenn í Brussel hafi áhuga á því að taka það sér til fyrirmyndar.

Fyrirheit án efnda

Því miður stóðu Samfylking og Vinstrihreyfingin grænt framboð ekki við kosningaloforð sín frá því um aldamótin að fyrna framsalskerfið í áföngum, VG vildi gera það um 5% á ári, þannig að fyrningin tæki tuttugu ár og skyldi kerfið að því loknu vera þríþætt, þriðjungur aflaheimilda skyldi ganga til sjávarbyggða, þriðjungurinn á uppboð en þriðjungurinn vera tímabundið hjá núverandi handhöfum kvótans gegn veiðigjaldi. Þetta var grunnhugsunin. Samfylkingin vildi einnig fyrna kerfið, jafnvel hraðar en VG, og þegar þessir flokkar mynduðu ríkisstjórn 2009 var þess almennt vænst að þessi fyrirheit yrðu efnd. En af því varð því miður ekki.

En ekki er öll von úti, fjarri því. Náist samkomulag um að breyta þessu kerfi þá er það að sjálfsögðu hægt og væri óskandi að sú umræða sem nú hefur tendrast í þjóðfélaginu muni í framhaldinu skapa jarðveg til slíkra breytinga. Þá er ég að gefa mér að aðildarumsóknin verði felld.

Talsmenn ESB aðildar í faðmlagi við stórútgerðina

Engar breytingar munu þó verða án baráttu og varla með fulltingi núverandi ríkisstjórnar. Þar innan borðs eru nefnilega einhverjir harðdrægustu stuðningmenn framsalskerfisins. Og svo undarlega vill til að þetta er jafnframt helsta ákafafólkið um að Ísland verði innlimað í ESB. Andstæðinga kerfisins - og það meira að segja mjög eindregna andstæðinga - er vissulega að finna í einum stjórnarflokkanna, Flokki fólksins.

Allir vildu þessir flokkar þó láta líta svo út að í átökunum um veiðigjaldafrumvarpið á dögunum hefði kristallast stríðið um sjávarauðlindina. Svo var þó ekki að mínu mati og tel ég að með þvi að velja veiðigjaldaleiðina til að tryggja almannahag í stað þess að ganga jafnframt á hólm við kerfið sjálft hafi það jafnvel verið styrkt í sessi. En látum það liggja á milli hluta að sinni.

Ráðherrar sem styðja framsalskerfi kvótans og inngöngu í ESB

Til þess að forðast sjónhverfingar stjórnmálanna er mikilvægt að halda því til haga að í ráðherraliði Viðreisnar eru eindregnir stuðningsmenn framsalskerfisins, að sjálfsögðu sjálfur formaðurinn, Þorgerður Katrín, sem fyrr segir, að ógleymdum fjármálaráðherranum, varaformanni Viðreisnar, Daða Má Kristóferssyni.

Ég minnist þess að framkvæmdastýra samtaka stórútgerðarinnar vísaði af mikilli andakt ítrekað í þau ummæli Daða Más Kristóferssonar, fjármálaráðherra - þá prófessors við Háskóla Íslands - að svo mikið sem skerðing kvótans um hálft prósent á ári í fyrningu væri tilræði við eignarétt og tilverugrundvöll útgerðarfyrirtækja. Fyrning kerfisins á tvö hundruð árum væri sem sagt óboðleg!

Þarna er engin hálfvelgja í stuðningi við kvótahafa stórútgerðarinnar; ákafinn ekki síðri við að verja eigendur stórútgerðarinnar en að koma okkur sem samfélagi kyrfilega inn fyrir dyr í Brussel.

Þetta er vissulega afstaða sem hver og einn hefur rétt á að hafa. Verra er þegar látið er líta út fyrir að afstaðan sé allt önnur en hún er; að hér séu á ferðinni talsmenn hins almenna manns sem heyi uppá dag hvern grimmilegt stríð við auðvaldið í landinuog að nú sé þess vonandi skammt að bíða að í Brussel verði aldeilis tekið á þessum mannskap.

Bjargræði í Brussel fyrir hina fáu á kostnað samfélagsins

Þessi óheilindaáróður hefur valdið því að margir virðast standa í þeirri trú að almannahagur verði betur tryggður innan ESB, að þar sé að finna frelsandi hendur gegn samþjappandi eignarhaldi í stórútgerð á Íslandi.

Þessa dagana kemur betur og betur í ljós að þetta er ekki í samræmi við niðurstöður þeirra sem lagt hafa sig eftir því að finna hvað sé satt og rétt í þessu efni. Það hefur reyndar lengi legið í loftinu. Ríkustu fjárfestar í útgerð hafa á undanförnum árum annað veifið ýjað að því að þeir teldu sér vel borgið í Brussel. Fram kom á Sprengisandi Bylgjunnar nýlega hjá Kristjáni Vigfússyni, lektor við viðskipta- og hagfræðideild Háskólans í Reykjavík, sem hefur rannsakað samkeppnishæfni stóru íslensku sjávarútvegsfyrirtækjanna, að margt bendi til þess að stórútgerðin gæti jafnvel styrkt sig innan Evrópusambandsins. Í þessa veru voru og niðurstöður rannsóknarskýrslu ráðgjafarfyrirtækisins Arctica Finace frá því snemma í vor en þar kom fram það sjónarmið að hagsmunum stórútgerðarinnar yrði betur borgið innan ESB en utan.

Í því sambandi er rétt að árétta áðurnefnd orð stjórnarformanns Ísfélagsins að þótt „stór tækifæri“ kunni að leynast fyrir „hluthafa í sjávarútvegsfyrirtækjum, sérstaklega þessum skráðu félögum á Íslandi“ þá kunni hið gagnstæða að eiga við „fyrir fólkið okkar sem starfar í þessum félögum og þeim samfélögum sem við störfum í.“

Segja ESB aðild þjóna hagmunum eigenda stórútgerðar

Þær reglur sem við búum við í dag um að meirihlutaeign í sjávarútvegsfyrirtækjum verði að vera í höndum Íslendinga væru foknar út í verður og vind með aðild að ESB því ekki má mismuna eftir þjóðerni á hinum sameignlega markaði Evrópusambandsins, gagnstætt því sem við getum gert innan hins Evrópska efnahagssvæðis, EES. Þar með væru handhafar kvótans komnir með ”eign” sína - ránsfeng sinn er mér nær að segja - inn í kauphallir Evrópusambandsins.

Eflaust mætti semja um sólarlag reglunnar um meirihlutaeign Íslendinga en til frambúðar stæði hún ekki fremur en Gamli sáttmáli frá 13. öld sem átti að tryggja varnir og samgöngur Íslendinga um alla framtíð. Slík fyrirheit fuku fljótlega út í vindinn en það sem eftir stóð var að Íslendingar höfðu afsalað fullveldi sínu og gengið erlendu konungsvaldi á hönd.

Ábending Arctica Finance

Fram kemur í greiningu Arctica Finance að þótt Evrópulönd hafi í raun enga veiðireynslu í íslenskri lögsögu sem takmarki líkur á að þau fái kvóta úr grunnstofni Íslands þá sé ekki útilokað að einstaka aðildarríki, til að mynda Spánn, geri slíka kröfu. Slíkt var enda viðrað af spænskum stjórnvöldum síðast þegar umsóknarferlið var í gangi sem meðal annars varð til þess að Össur Skarphéðinsson, þáverandi utanríkisráðherra, sá ástæðu til þess að nefna í erlendum fjölmiðlum að það væri undir Spánverjum komið hvort Ísland gengi í ESB. Samþykki Spánverja þurfti fyrir aðildarsamningi Íslands eins og annarra ríkja sambandsins.

Rifjað var upp á þessum tíma að Spánverjar hefðu einnig viljað komast í mið Norðmanna þegar norsk stjórnvöld sóttu um aðild að Evrópusambandinu í byrjun tíunda áratugarins. Á þetta reyndi hins vegar ekki því norska þjóðin hafnaði samningi ríkisstjórnar sinnar í þjóðaratkvæðageiðslu árið 1994 á sama hátt og hún hafði gert árið 1972.

Markaðsöflunum gefinn laus taumurinn

Með veiðireynslu er vísað til reglu ESB um svonefndan hlutfallslegan stöðugleika. Sú regla á sér hins vegar enga stoð í sáttmálum sambandsins. Einungis reglugerð og breytir engu um það að valdið í sjávarútvegsmálunum fer til Brussel. Hægt væri að breyta reglunni eða afnema án samþykkis Íslands þó landið væri innan ESB enda þyrfti ekki til þess einróma samþykki.

Komið hefur fram í grænbókum framkvæmdastjórnar ESB um sjávarútvegsmál að reglan væri ekki hugsuð sem varanlegt fyrirkomulag. Þegar tekið hefði verið á tilteknum vandamálum innan sjávarútvegsins og efnahagslegar og félagslegar aðstæður innan greinarinnar orðnar stöðugri væri hægt að endurskoða þörfina fyrir hana sem og möguleikann á því að gefa markaðsöflunum alfarið lausan tauminn á því sviði eins og annars staðar í efnahagslífinu.

Rétt er að hafa í huga að reglugerðin sem reglan byggir á er sú sama og fjallaði um rétt Íra til þess að fá úthlutað lágmarkskvóta á miðunum við Írland kæmi til mikils niðurskurðar. Hún var að engu höfð þegar látið var á hana reyna fyrir síðustu jól. Reglan um hlutfallslegan stöðugleika er með öðrum orðum álíka mikil trygging og þessi „réttur“ Íra sem reyndist ekki trygging fyrir einu eða neinu.

Íslandsmið yrðu eftirsótt

Eftirfarandi í greiningu Arctic Finance þykir mér rétt að staldra við: „Allir innan ESB myndu þá hafa rétt á að kaupa íslensk sjávarútvegsfélög og kvóta, hvort sem það eru rekstrarfélög eða sjóðir.“ Í greiningunni er bent á að Króatía hafi fengið sjö ára undanþágu við kaupum útlendinga á landbúnaðarlandi. Vel gert Króatía, segi ég, heil sjö ár!

Að mati Arctica Finance er talið nánast öruggt að áhugi verði á að kaupa íslensk sjávarútvegsfyrirtæki; mikil samþjöppun hafi verið í Evrópu og stór félög hafi keypt kvóta, þvert á landamæri. „Gjöful mið okkar yrðu augljóslega eftirsótt,“ segir í greiningunni og er talið líklegt að fjárhagslegt virði kvóta hér á landi myndi „aukast verulega“ við inngöngu í ESB sem kann að skýra að öll íslensku útgerðarfélögin hækkuðu allverulega í kauphöllinni sama dag og Arctica Finance birti skýrslu sína, eða um fimm til sex prósent.

Hingað til hafa erlendir aðilar aðeins getað keypt minnihluta í íslenskum útgerðum en það yrði allt annað þegar ekkert hindraði þá lengur í að eignast ráðandi hlut í þeim – eða að eignast þau hreinlega með húð og hári.

Þessi regla er að sjálfsögðu gagnkvæm og þannig gulrót fyrirmargan gullrassinn á Íslandi að nýta tækifæri sem Evrópusambandsaðild veitti þeim til þess að ráðast í enn frekari útrás í Evrópu.

Á spjalli við spunameistara

Setjum svo að Íslendingar hefðu tímabundið heimild til að úthluta veiðiheimildum á þann hátt sem nú er gert þá hefðu þeir engu að síður ekki stjórn á því hvar eignarhald og ráðstöfunarréttur yrði vistaður. Þar með hefur kauphöllin tekið við stjórninni.

Ég hjó eftir því hjá Kristrúnu Frostadóttur, forsætisráðherra, í viðtali við Alistair Campbell, fyrrum spunameistara Tony Blair fyrrum forsætisráðherra Bretlands, hve mjög hún mærði markaðshyggju og samkeppnisumhverfi Evrópusambandsins. Var svo að skilja að í því lægi meðal annars skýringin á stuðningi við Evrópusambandsaðild.

Þetta er að sjálfsögðu vafasamt að standist en vissulega er þetta sú mynd sem stjórnvöld vilja að kjósendur hafi fyrir sjónum en ekki einkavæðing innviðanna og báknið í Brussel sem framar öllu dregur taum fjármagnsins. Það læsir sig sífellt fastar utan um efnahagskerfi Evrópu með vaxandi samþjöppun í eignarhald – líka í sjávarútvegi.

Segjum NEI í ágúst

Það er hagur þjóðarinnar - og þar með fyrir allan almenning - að halda yfirráðum yfir auðlindum sínum til sjávar og sveita; að sjávarútvegurinn sé rekinn frá Íslandi og í þágu íslensks samfélags með öllum þeim ávinningi sem því fylgir, beint og óbeint.

Eða vita menn að togari í lögbundnu eftirliti í slipp skilar vel yfir hálfum milljarði fyrir vikið. Þarna er dæmi um afleidd störf. Svo eru það öll hin afleiddu störfin. Eflaust má finna ódýrari slipp á láglaunasvæðum Evrópu til að láta þjónusta skipin á Íslandsmiðum.

Mörgu þarf svo sannarlega að breyta hér á landi í þessum efnum öllum en það væri gríðarlega stórt skref í kolranga átt að hleypa erlendu auðvaldi í auðlindirnar til viðbótar því innlenda. Ef menn telja hákarlana hér á landi erfiða viðureignar treysti ég mér að fullyrða að þeir erlendu eru ekki betri. Með inngöngu í ESB fengjum við þá erlendu til viðbótar við þá innlendu.

En hitt er ljóst að braskararnir, skjólstæðingar ríkisstjórnar Íslands, væru komnir á sinn sælureit létum við – þjóðin - undir höfuð leggjast að sameinast um að segja Nei í ágúst.

Höfundur er fyrrum ráðherra og þingmaður.