Smæðin er sam­nefnarinn

Ef reynt er af fremsta megni að setja í hlutlausan gír og rýna í umræðuna um títtnefnda þjóðaratkvæðagreiðslu í lok mánaðarins kemur einn samnefnari fylkinganna tveggja sífellt upp á yfirborðið: Við erum lítil þjóð.

Önnur fylkingin segir að þess vegna sé nauðsynlegt fyrir okkur að eiga sæti við borðið þar sem þeir stóru ráða. Hin segir að þess vegna sé nauðsynlegt að gæta þess sérstaklega að láta ekki aðra ráða yfir okkur.

Smæðin er þannig röksemd beggja fylkinga – en leiðir til þveröfugrar niðurstöðu.

Þetta er eitt af því sem mér hefur þótt athyglisverðast við umræðuna fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna. Þá greiðum við ekki atkvæði um inngöngu Íslands í Evrópusambandið heldur hvort hefja eigi að nýju aðildarviðræður. Samt snýst umræðan að verulegu leyti um aðild og miklu stærri spurningu en svara þarf hér og nú: Hvað verður um fullveldi Íslands ef við göngum einhvern tíma í Evrópusambandið? Enginn veit hvort eða hvenær sá tími rennur upp að þjóðin þurfi að svara þeirri spurningu.

Hins vegar er afar fróðlegt að skoða hversu ólíkan skilning fylkingarnar leggja í sjálft fullveldishugtakið. Hvað þýðir það í raun að vera fullvalda ríki?

Í málflutningi þeirra sem vilja segja nei er eðlilega sótt til sögunnar. Saga Íslands síðustu tvær aldir er að stórum hluta saga þjóðar sem öðlaðist smám saman aukin yfirráð yfir eigin málum. Fyrst heimastjórn, þá fullveldi, loks lýðveldi og síðan fiskveiðilögsögu sem færð var út í nokkrum áföngum. Skrefin voru tekin í sömu átt: að fá meira vald heim.

Frá þeim sjónarhóli er spurningin einföld: Hvers vegna ætti þjóð sem barðist svo lengi fyrir því að fá vald yfir eigin málum að gefa hluta þess frá sér aftur?

Ekki verður um það deilt að aðild að Evrópusambandinu fæli í sér raunverulegt framsal eða deilingu valdheimilda. ESB fer með einkavald á ákveðnum sviðum, svo sem sameiginlegri viðskiptastefnu og verndun lífrænna auðlinda sjávar samkvæmt sameiginlegu fiskveiðistefnunni. Á öðrum sviðum deila sambandið og aðildarríkin valdheimildum.

Andstæðingar aðildarviðræðna segja að þjóðin hafi öðlast forræði yfir eigin málum sem þurfi að varðveita. Síðasta orðið um íslensk málefni eigi að vera á Íslandi.

Hjá þeim sem hlynntir eru viðræðum blasir við önnur sýn.

Þar er spurt hvort fullveldi lítillar þjóðar í breyttum og samtvinnuðum heimi verði aðeins mælt í því hversu margar ákvarðanir hún getur tekið ein. Eða hvort ekki skipti líka máli hversu mikil áhrif hún hefur á þær ákvarðanir sem snerta hana?

Ísland er þegar nátengt Evrópusambandinu í gegnum EES. Við tökum upp stóran hluta löggjafar innri markaðarins og getum haft áhrif á undirbúning hennar, en höfum lítil formleg áhrif þegar endanlegar ákvarðanir eru teknar innan stofnana ESB.

Að baki býr sú hugsun að formlegt ákvörðunarvald sé lítils virði ef smáríkið hefur takmörkuð áhrif á þær ákvarðanir stærri ríkja og ríkjasambanda sem engu að síður móta umhverfi þess. Frá þessu sjónarhorni felst fullveldið ekki aðeins í réttinum til að standa utan við ákvörðunina heldur einnig í tækifærinu til að taka beinan þátt í henni.

Utanríkismálin sýna ágætlega hversu ólík sjónarhornin eru. Því hefur verið haldið fram í umræðunni að með ESB-aðild tæki sambandið yfir utanríkisstefnu Íslands. Sú fullyrðing stenst ekki. Ísland myndi áfram reka eigin utanríkisþjónustu og móta eigin utanríkisstefnu.

En aðild væri heldur ekki án skuldbindinga. Aðildarríkin eiga að styðja sameiginlega utanríkis- og öryggisstefnu sambandsins og forðast aðgerðir sem ganga gegn henni. Á móti kemur að meginreglan er sú að sameiginlegar ákvarðanir í utanríkis- og öryggismálum krefjast einróma samþykkis ríkjanna.

Þetta er skólabókardæmi um ólíkan skilning á fullveldinu. Nei-fylkingin gæti sagt: Í dag ákveður Ísland utanríkisstefnuna sjálft. Hvers vegna eigum við að skuldbinda okkur til að samræma hana stefnu 26 annarra ríkja? Já-fylkingin gæti svarað: Sem eitt 27 ríkja sætum við sjálf við borðið og tækjum þátt í að móta sameiginlegu stefnuna – og hefðum í meginmálum vald til að segja nei.

Þótt umræðan hafi farið í marga hringi og oft út um víðan völl kemur smæð þjóðarinnar þannig aftur og aftur fram sem sameiginleg forsenda.

Önnur fylkingin gjaldir varhug við því að ákvörðunarvald lítillar þjóðar hverfi inn í miklu stærri heild – „báknið í Brussel“, svo gripið sé til orðfæris sem oft heyrist í þeirri umræðu.

Hin sér aftur á móti í smæðinni ástæðu til þátttöku. Lítil þjóð þurfi einmitt að eiga sæti við borðið þar sem ákvarðanir eru teknar og geti með samstarfi og bandalögum komist til áhrifa langt umfram stærð sína.

Þarna rekast á tvær ólíkar hugmyndir um fullveldi: annars vegar að halda sem mestu ákvörðunarvaldi heima og hins vegar að komast til áhrifa. Önnur spyr: Hversu mikil áhrif viljum við hafa á ákvarðanir sem hvort sem er snerta okkur. Hin spyr: Hversu miklu ákvörðunarvaldi viljum við halda heima?

Ef til vill eru þetta raunverulegu spurningarnar um fullveldið sem þjóðin þarf að taka afstöðu til fyrir 29. ágúst.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður.