Fram­tíðin, björt eða svört?

Við höfum hér á Íslandi náð með undraverðum hætti að byggja okkur upp á innan við 100 árum úr mikilli fátækt yfir í mikla velmegun. Þetta er staðreynd sem allar mælingar styðja við þrátt fyrir bölsýnistal einhverra aðila hérna innanlands sem sjá öllu hér til foráttu.

Þessi árangur er auðvitað ekki sjálfgefinn og krafðist mikillar vinnu hjá þjóðinni öll þessi ár. Vissulega gekk þetta ekki alltaf vel og þurftum við að sigla í gegnum mikið brim til að komast á þennan stað. Og það er ekkert sjálfgefið að þetta haldist með sama hætti hér áfram. Þar skiptir miklu að fólk hafi áfram trú á landi og þjóð til frekari afreka fram í tímann.

Nú vill ríkisstjórnin sem virðist ekki hafa stjórn á ástandinu leiða fólk í feigðarför inn í ESB. Þau selja hugmyndina sem saklausa og að það að segja já í lok ágúst muni ekkert slæmt hafa í för með sér.

Það er að sjálfsögðu margsinnis búið að fara yfir hvers vegna það sé rangt hjá þeim hvort sem það er í beinum fjármunum sem ferlið mun kosta, súrefnistapi hjá stjórnsýslunni eða töpuðum tækifærum á meðan þessari feigðarför stendur.

En það er eitt atriði sem er vert að hugsa um ef þeim tekst ætlunarverkið að koma okkur alla leið inn í hið gallaða samband. Hvernig lítur framtíðin út, er hún hættulaus þarna innanborðs.

Það eru margir punktar sem benda í svarta átt innan ESB. Þetta er samband sem hefur á síðustu áratugum færst meira frá því að vera hópur sjálfstæðra ríkja í samstarfi yfir í sambandsríki (Bandaríkin eru dæmi um sambandsríki) þar sem hið yfirþjóðlega stjórnkerfi fær alltaf sífellt meiri völd á kostnað aðildarríkjanna, ESB er ekki ennþá komið þangað en þetta er þróun sem ætti að hræða alla.

ESB samanstendur af 27 ólíkum ríkjum með mismunandi bakgrun og menningu. En hvað er algerlega nauðsynlegt til að það nái að blómstra, jú það er að efnahagsaðstæður séu í þokkalegu standi. Ef efnahagurinn fer forgörðum þá gleymist „vinátta“ ríkjanna það fljótt.

Það er reyndar ekki bara efnahagsmálin sem láta ríki gleyma „vináttunni“, þetta sýndi sig vel á tímum Covid þegar Þjóðverjar lokuðu á útflutning mikilvægra sjúkragagna til annarra ríkja, meira að segja innan Evrópusambandsins, þeirra borgarar höfðu forgang. Hagsmunir þeirra ríkis komu eðlilega fyrst. Það gerði það í Covid og mun gera það aftur, og ríkisstjórnin vill binda okkur við duttlunga þessa ríkis og annara sem ráða mestu innan ESB.

Það er sérstaklega einn hlutur sem viðvörunarljósin eru þegar farin að blikka með og það eru ófjármagnaðar framtíðarskuldbindingar lífeyris í löndum á borð við Frakkland, Ítalíu, Þýskalandi og Spáni.

Á Íslandi höfum við að mestu leyti sjóðsöfnunarkerfi, það er að segja að meðan við erum á vinnumarkaðnum þá erum við skikkuð til að setja hluta launa í lífeyrissjóði sem eiga svo að halda okkur uppi ef allt fer að óskum þegar við verðum eldri. Það eru t.d. þessir sjóðir sem eiga yfir 70% í smásölurisum á borð við Högum og Festi og í mörgum öðrum fyrirtækjum sem starfa hér á landi sem ákveðnir aðilar eru mjög uppteknir af að tala illa um. Velgengni lífeyrissjóða á íslandi er velgengni íslensks almennings til lengri tíma.

En ólíkt Íslandi er í fyrrgreindum ríkjum og fleiri stuðst við svokallað gegnumstreymiskerfi, það er að segja að það eru þeir sem eru á vinnumarkaði í dag eru að halda uppi þeim sem eru komnir á ellilífeyri. Gegnumstreymis hugmyndin virkar þegar að þeir sem eru að vinna eru mun fleiri en þeir sem eru að þiggja ellilífeyririnn. Gallinn er hins vegar sá að aldurssamsetningin er að breytast. Við erum ekki bara farin að lifa lengur á vesturlöndum, heldur fer börnum fækkandi og hinn frægi aldurspíramídi hefur hægt og bítandi verið að snúast við, þar sem áður voru fáir á toppnum og margir að halda þeim uppi, en þeim fer fækkandi á meðan þeir sem efst eru fer fjölgandi og meðal annars með lengri lífaldur.

Þetta mun að öllum líkindum leiða til mikils vanda innan þessara ríkja sem þau þurfa að takast á við. Meðal annars með hækkun lífeyristökualdurs, aukinni skattheimtu eða öðrum breytingum á kerfunum, hvað síðar tekur við er erfiðara að spá um. Þessi áföll sem virðast vera að byggjast upp munu auðvitað hafa áhrif á ESB í heild sinni, ef ríki á borð við Þýskaland og Frakkland lenda í frekari erfiðleikum vegna þessa vanda er illt í efni fyrir ESB í heild.

Það er ekki hætta á að ESB seilist í lífeyrissjóði hérlendis ef þessi vandi magnast þarna úti. Það er hins vegar mikil hætta á að þetta myndi valda miklum óstöðugleika á evrunni og gjaldeyrisáhætta myndi aukast til muna. Þetta kæmi líka fram í sameiginlegum aðgerðum ESB, mögulegum útgjöldum og tekjuöflunar.

Þetta þýðir auðvitað ef Ísland væri í ESB að greiðslur Íslands til ESB gætu hækkað og á sama tíma gætu hinir mögulegu “styrkir“ minnkað vegna efnahagsóróa innan ESB. Þetta er því gífurleg áhætta sem fylgir því að ganga í ESB og hefur ekkert að gera með hvaða samning Ísland getur fengið, þú getur aldrei samið þig frá svona áföllum.

Framtíðin sem blasir við Íslandi er því mun bjartari utan ESB á meðan hún er svartari innan sambandsins. Ég vil forðast þessa augljósu áhættu sem steðjar að ESB. Þetta og svo margt annað er ástæðan fyrir því að ég segi nei þann 29. ágúst.

Höfundur er framkvæmdastjóri.