Fimm­tugt er ekki bið­stofa

Nú þegar ég er rúmlega fimmtugur veit ég betur en nokkru sinni hvað ég vil ekki gera við líf mitt. Vandinn er að það segir mér ekki endilega hvað ég vil gera við það. Ég vinn, skrifa, læri, fæ hugmyndir og prófa ýmsar leiðir, þannig að það er ekki eins og ég sitji auðum höndum, en samt finn ég stundum fyrir undarlegri tilfinningu um að vera að bíða eftir að eitthvað skýrist. Eins og lífið hafi tímabundið tekið á sig mynd biðstofu. Maður bíður eftir rétta tímanum, rétta tækifærinu, réttu hugmyndinni eða einhverri fullvissu um að það sem maður ætlar að gera næst sé skynsamlegt. Á meðan líður tíminn, maður segir sjálfum sér að þetta sé bara tímabundið, að fljótlega standi maður upp og fari af stað, en samt situr maður áfram. „Ekki núna, seinna,“ verður smám saman að setningu sem maður þarf varla lengur að segja upphátt, hún er einfaldlega orðin hluti af húsgögnunum í biðstofunni.

Það er merkilega takmörkuð leiðsögn fólgin í því að vita hvað maður vill ekki. Maður getur vitað að ákveðið starf hentar manni ekki lengur, að ákveðið lífsmynstur sé búið að ganga sér til húðar eða að maður vilji ekki verja næstu tíu árum á sama hátt og þeim síðustu, en ekkert af því segir manni hvert maður eigi að fara. Setningin „ég vil ekki vera hér“ getur verið mikilvæg uppgötvun, en hún er ekki áttaviti. Hún segir manni að eitthvað sé búið eða eigi ekki lengur við, en lætur ósvarað miklu erfiðari spurningu: hvað er það þá sem ég vil gera?

Ég rakst nýlega á orð bandaríska ljóðskáldsins Mary Oliver sem festust í mér. Hún sagði í grófum dráttum að tómleikinn fengi okkur ekki endilega til að standa upp og gera eitthvað, en alsælan gæti gert það. Orðið alsæla hljómar hástemmt, en það var ekki orðið sjálft sem sat eftir hjá mér heldur hugsunin á bak við það. Ég fór að velta fyrir mér hvort ég hefði lengi gert ráð fyrir því að óánægjan, tómleikinn eða tilfinningin fyrir því að vera á röngum stað ætti að vera nóg til að koma mér af stað. Reynslan segir mér annað. Maður getur vitað árum saman hvað maður vill ekki og samt setið kyrr. Það sem virðist frekar hreyfa við manni er þegar eitthvað lifnar innra með manni, þegar maður gleymir sér við eitthvað, verður forvitinn, finnur löngun eða tekur allt í einu eftir því að maður er meira vakandi en fyrir stundu. Það þarf ekki að vera stórbrotin reynsla, stundum er það aðeins sú tilfinning að eitthvað skipti mann máli og löngunin til að sjá hvert það gæti leitt.

Þarna fór ég að sjá biðstofuna mína aðeins öðruvísi. Ég hafði gjarnan talið að vandinn væri einfaldlega sá að ég þyrfti að taka ákvörðun, hætta að bíða, sýna hugrekki og standa upp. Það er vissulega hluti af þessu, enginn tekur skrefið fyrir mann, en kannski snýst þetta ekki aðeins um að ýta sjálfum sér af stað. Stundum sitjum við ekki kyrr vegna þess að okkur skorti aga eða hugrekki, heldur vegna þess að við höfum ekki enn fundið neitt sem okkur langar nógu mikið til að standa upp fyrir. Það er töluverður munur á því að vita að maður vilji komast í burtu frá einhverju og því að finna eitthvað sem dregur mann að sér.

Ég þekki vel þá tilfinningu að lífið breytist án þess að maður hafi óskað eftir breytingunni. Þegar ég fékk dóm og missti starf mitt sem lögreglumaður missti ég miklu meira en vinnuna. Þar fór hluti af sjálfsmynd minni, samfélag sem ég hafði tilheyrt, framtíð sem ég hafði séð fyrir mér og hugmynd mín um hver ég væri. Þegar slíkt gerist getur verið freistandi að halda að sársaukinn sjálfur muni knýja mann áfram, að það hljóti að koma að því að manni líði svo illa að maður geri eitthvað róttækt og byggi sér nýtt líf. Reynslan hefur hins vegar kennt mér að þannig virkar þetta ekki endilega, því maður getur búið lengi í tómi, verið óánægður árum saman og vaknað á morgnana með sterka tilfinningu fyrir því að eitthvað vanti án þess að hafa nokkra hugmynd um hvað það er.

Tómleikinn getur sagt manni að eitthvað sé ekki í lagi, en hann gefur ekki endilega stefnu. Hann getur jafnvel gert hið gagnstæða, því þegar ekkert virðist kalla á mann verður auðvelt að halda sig við það kunnuglega, jafnvel þegar maður veit að það er ekki lengur rétt. Ég hélt lengi að verkefnið mitt væri að fá gamla lífið aftur, laga það sem hafði brotnað, endurheimta stöðu mína og komast aftur á þann stað sem ég hafði verið á áður. Smám saman þurfti ég að horfast í augu við það að sú leið var ekki til. Verkefnið var ekki að endurbyggja gamla lífið nákvæmlega eins og það hafði verið, heldur að byggja það næsta, og það tók mig tíma að skilja að ég var ekki að byrja frá núlli. Ég hafði tekið allt lífið með mér, reynsluna, mistökin, menntunina, samskiptin við fólk, sársaukann og það sem ég hafði lært á leiðinni.

Síðan hafa komið ýmsar leiðir, nám, kennsla, sálfræði, atferlisgreining, skrif og alls konar hugmyndir um hvað ég gæti gert við það sem ég hef safnað saman. Sumar þeirra hafa orðið að störfum, aðrar bara að tilraunum og enn aðrar hafa fjarað út. Ég hef stundum litið á þetta sem merki um að ég hafi ekki enn fundið

„réttu leiðina“, eins og einhver ein leið hljóti að vera þarna úti sem muni skyndilega gera allt skýrt. Nú er ég ekki eins viss, kannski hef ég verið of upptekinn af því að spyrja hvað ég eigi að gera næst, þegar betri spurning er hvað fær mig til að vilja gera eitthvað yfirleitt.

Þegar ég spyr þannig breytist svarið, þá horfi ég ekki fyrst á starfsheiti, launatöflur eða hvort ákveðin leið sé nógu skynsamleg fyrir mann á mínum aldri, heldur fer ég að taka eftir því hvenær eitthvað kviknar innra með mér. Ég finn það til dæmis þegar ég skrifa og texti sem var bara óljós hugsun fer allt í einu að segja eitthvað sem ég vissi ekki að ég væri að hugsa. Ég finn það þegar ég sé tengingu milli reynslu minnar og einhvers sem getur hjálpað öðrum að skilja sjálfa sig betur, og ég finn það þegar ég undirbý fyrirlestur og ólíkir þræðir úr lífi mínu fara að mynda eina heild. Þá gerist stundum það merkilega að ég gleymi hvað klukkan er. Ég er ekki að reyna að sannfæra sjálfan mig um að ég eigi að hafa áhuga, áhuginn er einfaldlega kominn.

Kannski er það nær því sem Mary Oliver var að benda á, ekki að maður eigi að bíða eftir einhverju stórkostlegu sæluástandi áður en maður gerir nokkuð, heldur að maður læri að taka eftir lífinu þegar það birtist, litlu merkjunum um að eitthvað skipti mann máli, forvitninni, lönguninni og augnablikinu þegar hugsunin breytist úr „ég ætti að gera þetta“ í „mig langar að sjá hvert þetta leiðir“. Ég hef gert ótal hluti vegna þess að ég taldi að ég ætti að gera þá, menntað mig, unnið, tekið ábyrgð og haldið áfram þrátt fyrir erfiðleika og mótlæti og margt gott hefur komið úr því. Samt finnst mér spurningin um hvað maður eigi að gera verða sífellt minna áhugaverð eftir því sem árin líða, ef hún er ekki líka tengd spurningunni um hvað maður vill raunverulega verja lífinu sínu í.

Það þýðir ekki að fimmtugt sé síðasta tækifærið eða að ég þurfi að drífa mig áður en það verður of seint. Sú hugsun getur sjálf orðið að annarri tegund af biðstofu, nema nú situr maður þar með klukku á veggnum og panikkar yfir því hvað tíminn líður hratt. Ég vil ekki byggja næstu árin á ótta við að tíminn sé að renna út, heldur frekar verða betri í að taka eftir því hvað vekur mig til lífsins. Ég get frekar spurt mig hvað vekur forvitni mína, hvaða samtöl sitja eftir í mér, hvað ég er að gera þegar ég gleymi að ég er að vinna, hvaða hugmynd kemur aftur þótt ég reyni að leggja hana frá mér og hvenær ég finn þessa einkennilegu

blöndu af spennu og ótta sem fylgir því þegar eitthvað skiptir mig raunverulega máli. Kannski þar er áttavitinn sem ég hef verið að leita að.

Ég veit enn ekki nákvæmlega hvert ég er að fara og fyrir nokkrum árum hefði sú setning valdið mér töluverðum óþægindum. Fimmtugur maður á jú að vera búinn að finna út úr þessu, hann á að vera kominn á sinn stað, safna í lífeyrissjóðinn og vita nokkurn veginn hvernig næstu tíu ár líta út. Ég er ekki þar, en ég er heldur ekki lengur viss um að óvissan sé vandamálið. Óvissa þýðir ekki endilega að maður sé kominn aftur á byrjunarreit, stundum þýðir hún bara að gamla kortið virkar ekki lengur og maður þarf að læra að lesa önnur merki en þau sem áður vísuðu veginn.

Þess vegna er verkefnið mitt núna kannski ekki að finna eina fullkomna ákvörðun sem leysir næstu tuttugu ár, heldur að standa nógu nálægt sjálfum mér til að taka eftir því þegar eitthvað kallar, prófa það, fylgja því aðeins lengra og sjá hvort lífið verður meira eða minna þegar ég geng í þá átt. Ég hef lengi hugsað að ég þyrfti einfaldlega að standa upp úr biðstofunni, en nú sé ég að það er önnur spurning sem skiptir ekki síður máli: hvað er fyrir utan dyrnar sem fær mig til að vilja standa upp? Það er allt önnur spurning en hvað ég eigi að gera næst, og sennilega miklu betri staður til að byrja.

Höfundur er mannvinur og kennari.