Skora á yfirvöld að taka SÁÁ til skoðunar

Tómas Arnar Þorláksson skrifar 9. september 2026 16:44

Kristínu I. Pálsdóttur, framkvæmdastjóra og talskona Rótarinnar. vísir/arnar/vilhelm

Rótin, félag um konur, áföll og vímugjafa, segir átök innan SÁÁ vera enn eina birtingarmynd langvarandi veikleika í skipulagi þeirrar þjónustu sem samtökin reka. Ríkið eigi að tryggja að skýr mörk séu á milli framkvæmdastjórnar SÁÁ og faglegrar yfirstjórnar sjúkrahússins Vogs og annarrar þjónustu.

Þetta kemur fram í ályktun frá Rótinni sem er undirrituð af Kristínu I. Pálsdóttur, framkvæmdastjóra og talskonu samtakanna. Þar segir að félagði vilji leggja áherslu á þann kerfislæga vanda sem birtist í átökum innan SÁÁ.

Samtökin skora á heilbrigðisyfirvöld að taka stjórnskipan heilbrigðisþjónustu SÁÁ til sérstakrar skoðunar. Að þeirra mati þurfi að tryggja sjálfstæði faglegrar yfirstjórnar og réttindi sjúklinga. Þau hafi sent heilbrigðisráðherra erindi þar að lútandi.

„Annars er hætt við að við verðum aftur komin á sama stað eftir nokkur ár, með nýtt fólk en sama kerfisvandann,“ segir í ályktuninni.

Yfirmenn segja upp störfum

Þóra Björk Ingólfsdóttir, fráfarandi fagstjóri á Vík, meðferðarstöð SÁÁ, steig fram á dögunum og fordæmdi vinnubrögð stjórnar SÁÁ. Hún sagði það fullreynt að heilbrigðisþjónusta sem þessi sé á forræði félagasamtaka og lýsti miklum áhyggjum af framtíð meðferðarstarfsins.

Þóra sakaði jafnframt Önnu Hildi Guðmundsdóttur, formann SÁÁ, um að hafa logið þegar hún sagðist ekki hafa fengið fregnir af því að Valgerður Rúnarsdóttir, fráfarandi framkvæmdastjóri lækninga hjá SÁÁ, hafi sagt upp störfum.

Anna hefur hafnað því alfarið að hafa logið og segir starfsemina standa styrkum fótum. Miklar breytingar hafi orðið á skipulagi hjá SÁÁ á síðustu árum.

Valgerður sagði upp í kjölfar þess að starfslokasamningur var gerður við Ragnheiði Huldu Friðriksdóttur, fráfarandi forstjóra SÁÁ. Fráfarandi fagstjóri á Vík sakar SÁÁ um að hafa óeðlileg afskipti af faglegu meðferðarstarfi og að starfslokasamningurinn hafi verið gerður í óþökk allra. Anna segir að Hulda hafi sjálf óskað eftir starfslokum og tekur fram að SÁÁ hafi ekki getað sett sig upp á móti því.

Mörkin séu of óskýr

Í ályktun Rótarinnar er rakið hvernig SÁÁ náði sterkri stöðu á Íslandi og varð stór þjónustuveitandi ríkisins og hafði þar með áhrif á faglega og pólitíska stefnu í vímuefnamálum. Erfitt sé að breyta um stefnu sem hafði verið byggð á tólf sporunum.

„Félagasamtökum er frjálst að hafa hugmyndafræði, gildi og ákveðna sýn á bata. Fólk má sækja 12 spora starf og hafa gagn af því. En sjúkrahús sem veitir heilbrigðisþjónustu sem er á fjárlögum ríkisins þarf að lúta öðrum kröfum: faglegri ábyrgð, þjónustu sem byggir á bestu fáanlegu þekkingu og einstaklingsmiðuðu mati, gæðastarfi, sjúklingaöryggi og réttindum þeirra sem þjónustuna nota.“

Þau segja mörkin á milli valds framkvæmdastjórnar og faglegrar yfirstjórnar vera of óskýr. Á meðan sú sé raunin muni átök halda áfram að skjóta upp kollinum innan samtakanna.

„Athygli vekur einnig, eftir því sem Rótin fær best séð, er enginn í núverandi framkvæmdastjórn SÁÁ sé með háskólamenntun í heilbrigðisgreinum. Tveir stjórnarmenn eru löggiltir áfengis- og vímuefnaráðgjafar en sú menntun er ekki enn komin á háskólastig,“ segir í ályktuninni þar sem það er áréttað að ekki væri um áhyggjuefni að ræða ef hlutverk stjórnarinnar gagnvart faglegu starfi heilbrigðisþjónustunnar væri skýrt afmarkað. Það sé raunin að mati Rótarinnar.

„Þetta er ekki fyrst og fremst spurning um hvaða einstaklingar sitja í stjórn eða gegna faglegum stjórnunarstöðum hverju sinni. Heilbrigðiskerfi á ekki að vera svo háð einstaklingum að grundvallarágreiningur um vald og faglega ábyrgð geti sett mikilvæga þjónustu í uppnám.“

Hugmyndafræði eigi ekki að stjórna förinni

Rótin ítrekar að fólk sem þurfi á aðstoð að halda vegna vímuefnanotkunar eigi rétt því að þjónustan ráðist af þörfum þess. Hugmyndafræði í stjórn félagasamtaka eigi ekki að stjórna förinni.

„Heilbrigðiskerfið þarf jafnframt að tryggja raunverulegt val um ólíkar meðferðarleiðir. Kerfislægar aðstæður þar sem ein tiltekin sýn á vímuefnavanda, bata eða bindindi verður í reynd ráðandi vegna sögulegrar stöðu eins þjónustuveitanda er ekki boðleg staða.“

Þá er tekið fram að mikilvægt sé að auka fjölda fagfólks í starfinu. Ríkið beri þá ábyrgð að sjá til þess að rétt sé staðið að heilbrigðisþjónustu þótt að hún sé útvistuð til þriðja aðila.

„Ríkið þarf að tryggja að stjórnskipan þjónustunnar verndi faglegt sjálfstæði, gæði, samfellu og réttindi sjúklinga. Það þarf jafnframt að tryggja að kerfið sé ekki svo háð einum þjónustuveitanda eða örfáum einstaklingum að innri átök geti sett mikilvæga heilbrigðisþjónustu í uppnám. SÁÁ bera einnig skýra ábyrgð, bæði sem rekstraraðili heilbrigðisþjónustu og sem almannaheillasamtök sem eiga að lúta kröfum um góða stjórnarhætti, ábyrgð og gagnsæi.“

Hér fyrir neðan má lesa ályktun Rótarinnar í heild sinni:

Ályktun Rótarinnar

Átökin sem nú standa yfir innan SÁÁ eru enn ein birtingarmynd langvarandi veikleika í stjórnskipulagi þeirrar heilbrigðisþjónustu sem samtökin reka. Vandinn verður ekki leystur með því að skipta um stjórnendur. Ríkið ber ábyrgð á að tryggja að skýr mörk séu milli framkvæmdastjórnar SÁÁ og faglegrar yfirstjórnar sjúkrahússins Vogs og annarrar heilbrigðisþjónustu samtakanna.

Félagasamtökin SÁÁ eru sprottin úr íslensku 12 spora hreyfingunni og byggðu meðferð sína upp á Minnesota-líkaninu. Hildigunnur Ólafsdóttir, afbrotafræðingur, hefur lýst því hvernig þessi hreyfing náði einstaklega sterkri stöðu á Íslandi, varð stór þjónustuveitandi ríkisins og hafði víðtæk áhrif á faglega og pólitíska stefnu í vímuefnamálum. Hún lýsir jafnframt miklu leiðarhæði í þróun kerfisins þ.e. þegar ákvarðanir sem teknar voru fyrir áratugum hafa mótað það og gert erfitt um vik að breyta um stefnu.

Félagasamtökum er frjálst að hafa hugmyndafræði, gildi og ákveðna sýn á bata. Fólk má sækja 12 spora starf og hafa gagn af því. En sjúkrahús sem veitir heilbrigðisþjónustu sem er á fjárlögum ríkisins þarf að lúta öðrum kröfum: faglegri ábyrgð, þjónustu sem byggir á bestu fáanlegu þekkingu og einstaklingsmiðuðu mati, gæðastarfi, sjúklingaöryggi og réttindum þeirra sem þjónustuna nota.

Hildigunnur bendir á að upphaflega hafi SÁÁ verið leitt af fólki í bata sem kynnti eigin reynslu af bandarískri meðferð sem sérfræðiþekkingu og að hreyfingin hafi síðar öðlast mjög sterka valdastöðu gagnvart þeim fagstéttum sem áður báru ábyrgð á meðferð fólks með vímuefnavanda.

Á meðan framkvæmdastjórn SÁÁ hefur raunverulegt vald yfir rekstri sjúkrahúss og heilbrigðisþjónustu án þess að mjög skýr og formleg mörk séu milli valds framkvæmdastjórnar og faglegrar yfirstjórnar munu átök eins og þau sem nú hafa komið upp á yfirborðið halda áfram að skjóta upp kollinum.

Athygli vekur einnig. eftir því sem Rótin fær best séð, er enginn í núverandi aðili í framkvæmdastjórn SÁÁ með háskólamenntun í heilbrigðisgreinum. Tveir stjórnarmenn eru löggiltir áfengis- og vímuefnaráðgjafar, en sú menntun er ekki enn komin á háskólastig.

Þetta væri ekki endilega sérstakt áhyggjuefni ef hlutverk félagsstjórnarinnar gagnvart faglegu starfi heilbrigðisþjónustunnar væri skýrt afmarkað. En einmitt þar virðist vandinn liggja. Í umræðunni nú lýsir fyrrverandi framkvæmdastjóri lækninga ágreiningnum sem óljósum mörkum milli stjórnar félagasamtaka og faglegrar stjórnunar, á meðan formaður SÁÁ segir framkvæmdastjórnina sinna eðlilegu eftirliti með framkvæmd samninga og hafnar því að stjórnin hafi farið inn á faglegt svið.

Þetta er ekki fyrst og fremst spurning um hvaða einstaklingar sitja í stjórn eða gegna faglegum stjórnunarstöðum hverju sinni. Heilbrigðiskerfi á ekki að vera svo háð einstaklingum að grundvallarágreiningur um vald og faglega ábyrgð geti sett mikilvæga þjónustu í uppnám.

Fólk sem leitar sér þjónustu vegna vímuefnanotkunar á rétt á því að þjónustan ráðist af þörfum þess, bestu fáanlegu þekkingu og faglegu mati – ekki af því hvaða hugmyndafræði hefur yfirhöndina í stjórn félagasamtaka.

Heilbrigðiskerfið þarf jafnframt að tryggja raunverulegt val um ólíkar meðferðarleiðir. Kerfislægar aðstæður þar sem ein tiltekin sýn á vímuefnavanda, bata eða bindindi verður í reynd ráðandi vegna sögulegrar stöðu eins þjónustuveitanda er ekki boðleg staða.

Þetta gerist jafnframt í heilbrigðisþjónustu sem býr þegar við takmarkaða faglega burði. Í úttekt Thomasar Kattau fyrir heilbrigðisráðuneytið árið 2024 er bent á takmarkaða þjónustugetu, undirmönnun og skort á sérhæfðu starfsfólki og sérstaklega lagt til að efla menntun og hæfni fagfólks á þessu sviði (https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2024-11-01-Afengis-og-vimuefnamedferd-a-Islandi-stodumat/). Þegar reynslumikið fagfólk hverfur úr kerfinu, hvort sem það er vegna uppsagna eða þess að aðstæður leiða til brotthvarfs eins og nú hefur gerst þá er brýnt að spyrja hvar á að finna nýtt fagfólk.

Vogur er sjúkrahús.

Ríkið hefur falið SÁÁ að reka mjög mikilvægan hluta heilbrigðisþjónustu við fólk með vímuefnavanda og ábyrgð ríkisins hverfur ekki þegar þjónustunni er útvistað samkvæmt samningi til félagasamtaka.

Ríkið þarf að tryggja að stjórnskipan þjónustunnar verndi faglegt sjálfstæði, gæði, samfellu og réttindi sjúklinga. Það þarf jafnframt að tryggja að kerfið sé ekki svo háð einum þjónustuveitanda eða örfáum einstaklingum að innri átök geti sett mikilvæga heilbrigðisþjónustu í uppnám.

SÁÁ bera einnig skýra ábyrgð, bæði sem rekstraraðili heilbrigðisþjónustu og sem almannaheillasamtök sem eiga að lúta kröfum um góða stjórnarhætti, ábyrgð og gagnsæi.

Rótin telur tímabært að heilbrigðisyfirvöld taki stjórnskipan heilbrigðisþjónustu SÁÁ til sérstakrar skoðunar og tryggi með formlegum hætti sjálfstæði faglegrar yfirstjórnar, skýra ábyrgð, gæði þjónustunnar og réttindi sjúklinga og hefur sent heilbrigðisráðherra erindi þar um (https://rotin.is/ahyggjur-af-stodu-medferdarstarfs-saa-eftirliti-med-thjonustusamningi-og-skipan-styrihops-um-afengis-og-vimuefnamedferd/).

Annars er hætt við að við verðum aftur komin á sama stað eftir nokkur ár – með nýtt fólk en sama kerfisvandann.

SÁÁ

Mest lesið

Fleiri fréttir