Hvað breyttist þegar þjóðin sagði nei?

„Það hefur ekkert breyst.“

Þetta hefur utanríkisráðherra ítrekað sagt um stöðu Íslands eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna um aðildarviðræður við Evrópusambandið.

Og ég verð að viðurkenna að ég á dálítið erfitt með þessa röksemd.

Ekki vegna þess að ég telji að þjóðaratkvæðagreiðslan hafi sjálfkrafa afturkallað umsókn Íslands um aðild að ESB. Það gerði hún ekki.

Ekki heldur vegna þess að ég telji að þingsályktunin frá 2009 hafi með einhverjum töfrum horfið úr þingsögunni þegar síðasta atkvæðið var talið.

Málið er áhugaverðara en það.

Spurningin er þessi:

Ef Alþingi taldi nauðsynlegt árið 2026 að leita til þjóðarinnar eftir nýjum lýðræðislegum grunni áður en aðildarviðræður yrðu hafnar að nýju — og þjóðin sagði nei — hvernig getur niðurstaðan verið sú að ekkert hafi breyst?

Umboðið frá 2009

Árið 2009 samþykkti Alþingi þingsályktun þar sem ríkisstjórninni var falið að leggja inn umsókn um aðild Íslands að Evrópusambandinu og ganga til viðræðna. Að loknum viðræðum skyldi væntanlegur aðildarsamningur lagður fyrir þjóðina.

Umsóknin var send og viðræður hófust.

Síðan leið tíminn.

Viðræðunum var fyrst frestað og síðan hætt. Árið 2014 var lögð fram tillaga á Alþingi um að draga umsóknina formlega til baka en hún var ekki samþykkt.

Árið 2015 fóru íslensk stjórnvöld fram á að Ísland yrði ekki lengur meðhöndlað sem umsóknarríki.

Þannig varð til dálítið sérkennileg staða: umsóknin hafði ekki verið formlega afturkölluð, en Ísland var ekki lengur virkt umsóknarríki.

Svo líða ellefu ár.

Og árið 2026 ákveður Alþingi að spyrja þjóðina.

Af hverju var þjóðin spurð?

Þarna verður málið áhugavert.

Ef þingsályktunin frá 2009 var einfaldlega nægilegt og óbreytt lýðræðislegt umboð til að hefja aðildarviðræður að nýju, hvers vegna þurfti þá þjóðaratkvæðagreiðslu?

Alþingi svaraði þeirri spurningu raunar sjálft.

Í nefndaráliti um þjóðaratkvæðagreiðsluna sagði að með henni væri leitað „leiðsagnar þjóðarinnar“ um hvort hefja ætti aðildarviðræður að nýju.

Og enn skýrar:

Velji þjóðin að hefja viðræðurnar að nýju verði með því „lagður traustur lýðræðislegur grunnur“ að aðildarviðræðum Íslands.

Þetta eru mikilvæg orð.

Þjóðin átti sem sagt að leggja nýjan lýðræðislegan grunn að því að virkja ferlið aftur.

Ríkisstjórnin sagði líka fyrir kosninguna að ef niðurstaðan yrði nei væri það niðurstaða þjóðarinnar og hún yrði virt.

Spurningin var að lokum vandlega orðuð:

„Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?“

Já / Nei.

Þjóðin sagði NEI.

Og þá er okkur sagt:

„Það hefur ekkert breyst.“

Bíddu aðeins...

Þarna missi ég þráðinn.

Fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna var okkur sagt að leita ætti beint til þjóðarinnar um næstu skref. Já átti að leggja traustan lýðræðislegan grunn að framhaldinu.

Nei varð niðurstaðan.

Þá hlýtur eitthvað að hafa gerst við þann lýðræðislega grunn.

Annars verður þjóðaratkvæðagreiðslan dálítið sérkennilegt stjórntæki:

Hún hefði breytt stöðunni ef þjóðin hefði sagt já.

En þegar þjóðin sagði nei breytti hún engu.

Það er ansi merkileg tegund af þjóðaratkvæðagreiðslu.

„Staðan er óbreytt“

Þetta varð enn skýrara í umræðum á Alþingi þegar utanríkisráðherra var ítrekað spurð einfaldrar spurningar:

Er Ísland umsóknarríki að Evrópusambandinu?

Svarið var ítrekað að „staðan“ væri óbreytt.

En hér er dálítið rökfræðilegt vandamál:

„Óbreytt“ er samanburðarhugtak, ekki lýsing á stöðu.

Það segir aðeins að eitthvað sé eins og það var áður. Það segir okkur ekki hvað það er.

Þetta minnir svolítið á samtal sem gæti hljómað svona:

„Ertu giftur?“

„Staðan er óbreytt frá því á þriðjudaginn.“

„Allt í lagi. Varstu giftur á þriðjudaginn?“

„Það var ekkert virkt samtal í gangi.“

Þá er maður kannski ekki miklu nær. 😄

Brandarinn afhjúpar samt raunverulega vandann.

Þegar þingmaður spyr: „Er Ísland umsóknarríki?“ er verið að biðja um lýsingu á stöðunni.

„Staðan er óbreytt“ svarar annarri spurningu: hvort breyting hafi orðið.

Og í þessu máli eru að minnsta kosti þrjár mismunandi stöður sem hægt er að tala um:

Formleg staða umsóknarinnar.

Staða aðildarviðræðnanna.

Og pólitískt eða lýðræðislegt umboð til að hefja þær að nýju.

Það er alveg mögulegt að fyrsta atriðið hafi ekki breyst sjálfkrafa við þjóðaratkvæðagreiðsluna.

Annað breyttist heldur ekki í þeim þrönga skilningi að engar virkar viðræður voru í gangi fyrir kosninguna og engar eru í gangi eftir hana.

En hið þriðja?

Þar var þjóðin beinlínis spurð.

Og hún svaraði.

Bréfið til Brussel

Svo verður þetta enn áhugaverðara.

Í bréfi utanríkisráðherra til Evrópusambandsins eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna segir:

„My government respects the outcome of the referendum and will therefore not pursue the resumption of accession negotiations while the status of our accession process remains unaffected.“

Ríkisstjórnin muni sem sagt ekki vinna að því að hefja aðildarviðræður að nýju, en staða aðildarferlis Íslands haldist óbreytt.

Þarna gerir ráðherrann sjálf greinarmun á tvennu:

„accession negotiations“ — aðildarviðræðunum,

og

„accession process“ — aðildarferlinu.

Þess vegna dugar varla lengur að svara spurningunni um stöðu umsóknarinnar með því einu að engar viðræður hafi verið í gangi áður og engar verði hafnar nú.

Það vitum við.

Spurningin er hvað ríkisstjórnin telur að sé eftir af aðildarferlinu — og á hvaða umboði það stendur.

Nú vitum við meira

Forsætisráðherra hefur nú tekið af allan vafa um eitt atriði.

Umsóknin verður ekki dregin til baka af þessari ríkisstjórn.

Gott.

Þá vitum við loksins hvað „óbreytt staða“ þýðir í framkvæmd.

Ríkisstjórnin ætlar að virða NEI-ið með því að hefja ekki aðildarviðræðurnar aftur — en hún ætlar jafnframt að halda umsókninni frá 2009 opinni.

Þá færist umræðan á réttan stað.

Spurningin er ekki lengur hvort ríkisstjórnin ætli að draga umsóknina til baka.

Hún ætlar ekki að gera það.

Spurningin er:

Hvers vegna?

Þið fáið ekki að skilgreina hvað þjóðin sagði

Utanríkisráðherra sagði á Alþingi:

„Þið fáið ekki að skilgreina hvað íslenska þjóðin sagði.“

Þar er ég sammála henni.

Hvorki erlendir stjórnmálamenn, stjórnarandstaðan né ríkisstjórnin fá að leggja meira í niðurstöðuna en kjörseðillinn leyfir.

En við megum heldur ekki leggja minna í hana.

Þjóðin var spurð hvort hefja ætti aðildarviðræður að nýju.

Hún sagði nei.

Það nei afturkallaði ekki sjálfkrafa umsóknina frá 2009. En það hlýtur að skipta einhverju máli þegar við spyrjum hvaða lýðræðislega umboð stendur eftir til að virkja ferlið að nýju.

Formlegt gildi er ekki það sama og lifandi umboð

Þingsályktunin frá 2009 virðist ekki hafa einhvern sjálfvirkan fyrningardag. Hún var heldur ekki formlega felld úr gildi með þjóðaratkvæðagreiðslunni.

Það er mikilvægt að segja það skýrt.

En formlegt gildi gamallar þingsályktunar og lifandi lýðræðislegt umboð til að framkvæma það sem hún heimilar eru ekki endilega sami hluturinn.

Sérstaklega ekki þegar Alþingi sjálft ákveður sautján árum síðar að leggja nákvæmlega spurninguna um endurupptöku ferlisins fyrir þjóðina.

Þá verður erfitt að láta eins og svarið skipti aðeins máli ef það er já.

Að halda framtíðinni opinni

Forsætisráðherra sagði nú jafnframt að það væri ekki í hennar verkahring að segja hvað gerist „um aldur og ævi“. Aðrar ríkisstjórnir geti komið og aðstæður breyst.

Það er auðvitað rétt.

En mér finnst niðurstaðan eiginlega ganga í hina áttina.

Það þarf ekki að halda fortíðinni opinni til að halda framtíðinni opinni.

Umsóknin frá 2009 er ekki eina lestin sem nokkurn tímann mun ganga til Brussel.

Ef íslenska þjóðin vill eftir tíu eða tuttugu ár taka upp aðildarviðræður við Evrópusambandið getur ný kynslóð kjósenda veitt nýtt umboð, Alþingi tekið nýja ákvörðun og Ísland lagt fram nýja umsókn.

Dyrnar að Evrópu hverfa ekki.

Það væri einfaldlega ný ákvörðun fyrir nýjar aðstæður, tekin með nýju umboði.

Hvers vegna ætti framtíðin að þurfa á sautján ára gömlu umboði að halda?

Framtíðin getur fengið sitt eigið.

Einmitt vegna þess að við virðum framtíðina eigum við ekki að binda hana við pólitískt umboð frá 2009.

Lýðræðið á nefnilega ekki bara fortíð og framtíð.

Það á líka nútíð.

Og lýðræðislega hreinlegasta leiðin finnst mér vera þessi:

Virðum vilja þjóðarinnar í nútíðinni. Lokum því ferli sem hún hafnaði að endurvekja. Og ef framtíðarkynslóð vill opna það aftur, þá fær hún að gera það á eigin forsendum og með eigin umboði.

Það lokar ekki framtíðinni.

Það neitar einfaldlega að nota fortíðina sem staðgengil fyrir hana.

Nú er spurningin einfaldari

Forsætisráðherra segir að þjóðin hafi sagt:

„Við viljum ekki halda áfram með þetta mál.“

Ég held að það sé ágæt lýsing.

En þá verður niðurstaðan dálítið sérkennileg:

Þjóðin vill ekki halda áfram með málið.

Ríkisstjórnin ætlar ekki að halda áfram með málið.

En umsóknin sem málið byggir á á samt að standa áfram.

Alþingi veitti umboð árið 2009.

Alþingi ákvað árið 2026 að leita aftur beint til þjóðarinnar um hvort aðildarviðræður skyldu hefjast að nýju.

Ríkisstjórnin sagði fyrirfram að niðurstaða þjóðarinnar yrði virt.

Þjóðin sagði nei.

Umsóknin verður samt ekki dregin til baka.

Þá stendur eftir ein fremur einföld spurning:

Hvað hefði þjóðin þurft að segja til þess að umsókninni yrði lokað?

Höfundur er iðnaðarmaður og guðfræðingur