Að tala um dauðann er að tala um lífið

Dauðinn er óhjákvæmilegur hluti lífsins, jafn raunverulegur og andardrátturinn sjálfur. Samt eigum við mörg erfitt með að tala um hann og reynum gjarnan að halda hugsuninni um hann frá okkur eins lengi og við getum.

Í umræðunni um dánaraðstoð vakna óhjákvæmilega stærri spurningar um dauðann sjálfan, óskir okkar við lífslok og hversu tilbúin við erum að ræða þær.

Nútímalæknisfræði hefur gert okkur kleift að lengja lífið og meðhöndla sjúkdóma sem áður voru ólæknandi. Það er stórkostleg framþróun. En samhliða henni hefur dauðinn að mörgu leyti færst út úr hversdagslegri umræðu og inn á vettvang heilbrigðiskerfisins. Við megum þó ekki gleyma að dauðinn er ekki aðeins læknisfræðilegt viðfangsefni heldur líka mannleg reynsla.

Að tala opinskátt um dauðann getur hjálpað okkur að skilja betur eigin óskir og gildi. Slík samtöl geta dregið úr óvissu og skapað rými fyrir meiri nánd og skilning.

Þegar líður að ævilokum verður oft skýrara hvað skiptir mestu máli. Fyrir suma er það að vera heima, fyrir aðra að hafa ástvini nærri sér, að ráða sem mestu um eigin aðstæður eða einfaldlega njóta þeirra stunda sem eftir eru. Samtöl um þessi atriði geta stuðlað að því að lokakafli lífsins sé betur í samræmi við óskir hvers og eins.

Hvernig hefjum við samtalið?

Mörgum finnst erfitt að hefja samtal um dauðann, jafnvel við þá sem standa þeim næst. Það er skiljanlegt. Dauðinn getur vakið ótta, sorg og óvissu og stundum óttumst við að það eitt að nefna hann muni gera erfiðar aðstæður enn erfiðari.

En það þarf ekki að hafa öll svörin. Stundum nægir að spyrja af einlægri forvitni, hlýju og virðingu.

Hér eru nokkrar spurningar sem geta opnað slíkt samtal.

Hverjar eru vonir þínar?

Von snýst ekki alltaf um lækningu eða langa framtíð. Hún getur líka snúist um það sem hefur gildi hér og nú: að eiga góðan dag, vera heima, hitta ákveðna manneskju, halda sjálfstæði sínu eða skilja eitthvað eftir sig.

Að spyrja um vonir getur hjálpað okkur að skilja hvað skiptir manneskjuna raunverulega máli og hvernig við getum stutt hana.

Hvað færir þér gleði?

Gleðin hverfur ekki endilega þótt dauðinn nálgist. Hún getur tekið á sig aðrar og einfaldari myndir.

Hún getur falist í bók sem fær mann til að brosa, ljósi sem fellur inn um gluggann, rödd ástvinar, tónlist, góðum mat eða húmor sem léttir andrúmsloftið. Að vita hvað veitir gleði getur hjálpað okkur að hlúa að lífinu, jafnvel þegar tíminn er orðinn takmarkaður.

Hvar liggja mörk þín?

Óskir fólks um læknismeðferð og umönnun við lífslok eru ólíkar. Sumir vilja nýta allar þær meðferðir sem í boði eru en aðrir vilja setja skýr mörk um hvaða meðferð þeir vilja þiggja þegar líður að ævilokum.

Það er ekkert eitt rétt svar. Persónuleg gildi, reynsla og óskir hvers og eins ráða þar mestu. Að geta sagt skýrt hvar eigin mörk liggja getur skapað öryggi og skilning fyrir einstaklinginn sjálfan, aðstandendur hans og heilbrigðisstarfsfólk.

Hvað veldur þér mestum áhyggjum?

Áhyggjur við lífslok snúast ekki alltaf um dauðann sjálfan. Fólk getur óttast sársauka, að missa sjálfstæði sitt, verða öðrum byrði eða haft áhyggjur af maka, börnum og vinum.

Að fá að orða þessar áhyggjur getur létt á þeim og gefið öðrum líka tækifæri til að hlusta og sýna stuðning. Oft verður samtalið þá ekki aðeins um dauðann heldur um ástina og tengslin sem fylgja lífinu.

Hvað gefur þér styrk?

Styrkur getur birst á ólíkum stöðum. Sumir finna hann í náttúrunni, tónlist, trú eða samveru með ástvinum. Aðrir sækja hann í húmor, hefðir, minningar eða návist dýra.

Að spyrja um það sem gefur styrk getur hjálpað okkur að skilja hvað styður við manneskjuna þegar aðstæður verða erfiðar.

Hvaða reynslu hefur þú af veikindum og endalokum annarra?

Reynsla okkar af veikindum og dauða annarra mótar oft eigin hugmyndir um lífslok. Við getum borið með okkur minningar um friðsæl andlát, erfiðar meðferðir, óuppgerðar spurningar eða stundir mikillar nándar.

Með því að ræða þessa reynslu getum við betur skilið hvaðan óskir okkar og ótti koma.

Að tala um dauðann er að tala um lífið

Samtöl um dauðann snúast ekki eingöngu um síðustu daga eða vikur lífsins. Þau vekja líka spurningar um hvernig við viljum lifa.

Hvað skiptir okkur mestu máli? Hvar liggja mörk okkar? Hvað færir okkur gleði? Hvern viljum við hafa nálægt okkur þegar á reynir?

Þögnin um dauðann gerir hann ekki auðveldari, hvorki fyrir þann sem er að deyja né þá sem lifa áfram. Með því að opna samtalið getum við skapað rými fyrir óskir, ótta, vonir og þau gildi sem skipta okkur mestu máli.

Það þarf stundum hugrekki til að tala um dauðann. En slík samtöl geta fært okkur nær hvert öðru og minnt okkur á hvað við viljum gera við þann tíma sem við höfum.

Að tala um dauðann er því líka að tala um hvernig við viljum lifa.

Greinarhöfundur er formaður Lífsvirðingar