Aftur til framtíðar í efnahagsmálum

Helstu hugmyndir Baracks Obama Bandaríkjaforseta um yfirhalningu bankakerfisins eru sóttar í smiðju Paul Volcker, fyrrverandi seðlabankastjóra Bandaríkjanna. Volcker var tvímælalaust farsælasti seðlabankastjórinn á 20. öld og meðal þeirra fyrstu til að vara við ágöllum þess sem við kölluðum „hið nýja og góða fjármálakerfi“.

En Volcker hefur einnig varað eindregið við hættunum af gjaldeyrissveiflum. Hver er tengingin milli fortíðargljáðri þrá eftir einfaldara bankakerfi með minni áhættu og voninni um að kynna til sögunnar gjaldeyriskerfi sem virðist líka heyra sögunni til?

Það hafði þegar verið rætt um að taka upp eftirlitskerfi í anda þess sem gilti á 4. áratugnum áður en Obama tilkynnti um hina svokölluðu „Volcker-reglu“ 21. janúar, en samkvæmt henni verða viðskipti með eigin bréf bönnuð og bönkum meinað að „eiga, fjárfesta í, eða styrkja“ vogunarsjóði. Tillagan er í raun uppfærð útgáfa af Glass-Steagall-lögunum frá 1933, sem gengu út á að aðskilja fjárfestingarbanka og viðskiptabanka.

Meira taumhaldMörg lönd reyndu að takmarka svigrúm banka á 4. áratugnum. Í Belgíu, þar sem fyrstu alhliða bankarnir voru settir á laggirnar snemma á 19. öld, var líka skilið á milli viðskiptabanka og fjárfestingarbanka og ítölskum bönkum var bannað að eiga bréf í iðnfyrirtækjum.

Rökin fyrir taumhaldi á bankastarfsemi á 4. áratugnum voru ekki þau að þeir væru „of stórir til að falla“, heldur byggðu frekar á lélegri ráðgjöf sem þeir höfðu veitt viðskiptavinum sínum. Fjárfestingarbankar höfðu selt almennum viðskiptavinum hlutabréf og skuldabréf (sér í lagi fyrirtækja og ríkisstjórna), fært áhættuna yfir á viðskiptavinina og skapað sér miklar tekjur í formi þjónustugjalda og þóknunar.

Eins og nú heimtuðu margir að bönkunum og bankamönnum yrði refsað. En þeir vildu líka að bankarnir byðu upp á fleiri úrræði til að fjármagna innlendar fjárfestingar og iðnað. Þær endurbætur sem gerðar voru á bönkunum komu almennt niður á bankamönnum en þeim tókst ekki að glæða nýju lífi í lánastarfsemi.

Í dag snýst umræðan frekar um hættuna sem bankar geta valdið skattgreiðendum en viðskiptavinum sínum. Viðskipti með eigið fé voru ekki aðeins réttlætt vegna þess að þau bjuggu til mikinn gróða fyrir bankana (þau gerðu það), heldur líka vegna þess að þau áttu að skapa markað og kaupmátt fyrir vörur og greinar sem minna var sýslað með. Bankarnir komu þannig á laggirnar eigin mörkuðum, sem gerði þeim og viðskiptavinum þeirra kleift að verðleggja vörur sem annars hefði verið ógjörningur að verðmeta. Ofsagróðinn átti að vera umbun fyrir veitta almannaþjónustu.

Risabankar af þessum toga eru nauðsynlegir því litlir bankar geta ekki einir skapað markað. Risabankar leika líka lykilhlutverk á alþjóðlegum gjaldeyrismörkuðum og safna miklum gjaldeyrisforða. Aukið eiginfjárhlutfallEf nútímabankar eru of stórir og of hættulegir vegna þess að þeir eru svo viðkvæmir, er augljósasta leiðin til að gera þá öruggari að setja reglur um hærra eiginfjárhlutfall. Því miður er eina augljósa leiðin fyrir banka að hækka eiginfjárhlutfallið sú að snarminnka lánveitingar. Það er það síðasta sem viðskiptalífið þarf á að halda á samdráttarskeiði.

Nýja lausnin við þessari klípu er að festa í lög hvaða umsvif eigi að fella alfarið úr bankarekstri. Markmiðið er að með því að endurskipuleggja fjárhagslegar áherslur verði hægt að hleypa nýju lífi í annars konar lánveitingar.

Á 4. áratugnum héldust yfirráð yfir bönkum í hendur við yfirráð yfir fjármagnshreyfingum og að endingu við gengisákvarðanir. Fjármagnshreyfingar voru keyrðar áfram af nokkrum stórum fjármálastofnunum og sveigjanlegu gengi. Nokkrir hagfræðingar, sér í lagi Austurríkismaðurinn Gottfried Haberler, reyndu að setja fram valkosti við áframhaldandi fjármagnshreyfingar en pólitískur vilji var ekki fyrir hendi. Að leita lausnar í fortíðinniÁrið 1944 var Bretton Woods-samkomulagið staðfest en það lagði grunninn að hagskipulagi heimsins eftir stríð. Við það tækifæri kallaði Henry Morgenthau, fjármálaráðherra Bandaríkjanna, eftir skilvirkara bankakerfi sem útvegaði meira fé á ódýrari skilmálum. „Það myndi … hrekja okurlánarana burt úr musteri alþjóðlegra fjármálamarkaða.“

Eftir að gjaldeyrisskiptakerfi Bretton Woods-samningsins hrundi snemma á 8. áratugnum, var sú skoðun útbreidd að sveigjanlegra gjaldeyriskerfi gæti komið á auknum stöðugleika. En þar sem það er aðeins stutt síðan við komumst að því að það þarf fjárhagsleg ferlíki til að skapa stöðugleika, einkenndist gjaldeyrismarkaðurinn lengi vel af sveiflum og óvissu. Markaðurinn þurfti á stórum bönkum að halda til að koma á jafnvægi. Þegar stórir bankar geta ekki sinnt þessu hlutverki og þurfa að draga sig í hlé, aukast líkurnar á markaðssveiflum.

Vari núverandi samdráttarskeið lengur leiðir það líklega til aukinnar gjaldeyriskreppu, þar sem lánstraust ríkja helst í hendur við stöðu bankanna í viðkomandi landi. Árið 1992, þegar samdráttur lék lönd á evrusvæðinu grátt, lét franski þingmaðurinn Michel Sapin þau orð falla á þingi að í frönsku byltingunni hefðu spákaupmenn farið undir fallöxina.

Árið 1944 var lærdómurinn af 4. áratugnum dreginn á alþjóðlegum grundvelli. Er hægt að gera eins og þá og skrá gengið upp á nýtt eina ferðina enn? Það myndi ganga gegn flestum kenningum nútímahagfræði, en þegar við erum farin að leita eftir lausnum í fortíðinni er það ekki óhugsandi.

©Project Syndicate. (Millifyrirsagnir eru blaðsins.)