Vill laga „hring­ekju verð­tryggingar og hárra vaxta“

Þetta segir Benedikt Gíslason, bankastjóri Arion banka, í aðsendri grein hér á Vísi. Tímasetning skrifanna vekur athygli blaðamanns enda mun peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands birt ákvörðun sína um vexti í fyrramálið.

Greinin ber yfirskriftina Hringekja verðtryggingar og hárra vaxta og í henni rekur Benedikt sögu verðtryggingarinnar, áhrif hennar á vexti, áhrif lífeyrissjóðakerfisins á verðtrygginguna og hvernig eignir færast frá þeim yngri til hinna eldri með verðtryggðum lífeyrisgreiðslum.

Víðtæk notkun

Hann segir að allt frá árinu 1979 hafi verið heimilt hér á landi að verðtryggja sparnað og skuldir. Sú breyting hafi þótt nauðsynleg til að bregðast við þeirri óðaverðbólgu og eignarýrnun sem hefði sett mark sitt á árin á undan.

„En þrátt fyrir ýmsa kosti verðtryggingar getur víðtæk notkun hennar haft verulega ókosti í för með sér eins og hér verður aðeins rakið.“

Fljótlega eftir að verðtryggingin var heimiluð hafi notkun hennar orðið mjög víðtæk hér á landi. Hér hafi byggst upp verð- og ríkistryggt húsnæðislánakerfi sem var fjármagnað af lífeyrissjóðum og sparifjáreigendum og fáir eða engir óverðtryggðir lánakostir hafi verið í boði fyrir heimilin.

Ísland sé einsdæmi hvað þetta varðar vegna þess að erlendis sé verðtrygging ekki jafnalmenn og hér á landi og sjaldan notuð við útlán til heimila. Hún finnist helst á ríkisskuldabréfum og skuldum veitu- og innviðafyrirtækja og lífeyrissjóðir, líkt og hér á landi, séu stærstu kaupendur verðtryggðra skuldabréfa.

Verðbólga hækki þegar heimilin leita í hlýjan faðm verðtryggingarinnar

Benedikt segir að óverðtryggðum valkostum heimilanna hafi ekki fjölgað hér á landi fyrr en bankarnir fóru að veita íbúðalán í meiri mæli og vinsældir þeirra hafi sveiflast með vaxtastigi í landinu. Þegar verðbólga er lág og vextir einnig sæki fólk í óverðtryggð íbúðalán en eftir því sem verðbólga og vextir hækka aukist sókn í verðtryggð lán, sem feli í sér lægri mánaðarlega greiðslubyrði en hægari eignamyndun.

„Það gefur augaleið að þegar heimilin geta einfaldlega fært sig aftur yfir í verðtryggð íbúðalán, og jafnvel aukið þar með mánaðarlegar ráðstöfunartekjur sínar, minnka áhrif stýrivaxtahækkana Seðlabankans. Að auki þá leiða háir vextir til ákveðins vítahrings þar sem þeir draga úr eftirspurn á fasteignamarkaði en einnig framboði því verktakar veigra sér við að ráðast í byggingaframkvæmdir. Á tímum þegar fólksfjölgun er umtalsverð verður ekki hjá því komist að framboðsskortur leiði til hærra íbúðaverðs og þar með aukinnar verðbólgu. Vextir þurfa þar af leiðandi að hækka enn frekar og haldast háir lengur en ella. Hið háa vaxtastig sem við búum við í dag skýrist meðal annars af þessari hringekju verðtryggingar og hárra vaxta.“

Lífeyriskerfið stærra en bankarnir og tryggingarfélögin samanlagt

Þá beinir Benedikt sjónum sínum að lífeyriskerfinu, sem geymi meirihluta sparnaðar almennings og sé eitt öflugasta lífeyrissjóðakerfi heims, með 15,5 prósenta lögbundnum og skattfrjálsum iðgjöldum til viðbótar frjálsum lífeyrissparnaði og ríkri samtryggingu. Kerfið sé fyrir löngu orðið töluvert stærra en innlenda bankakerfið og vátryggingafélögin samanlagt og hafi því afar mikil áhrif í hagkerfinu.

„Lífeyriskerfið okkar byggist á verðtryggingu því lífeyrisgreiðslur eru verðtryggðar samkvæmt lögum. Réttindi eignast sjóðfélagar með greiðslu iðgjalda sem lífeyrissjóðir eru skuldbundnir til að greiða þeim í formi lífeyris. Réttindi sjóðfélaga byggja einnig á því að eignir sjóðanna ávaxtist að meðaltali um 3,5% á ári umfram verðbólgu yfir lengra tímabil, að öðru óbreyttu. Þannig er uppgjörskrafa lífeyrissjóðanna verðtryggð.“

Skili eignir lífeyrissjóða hærri raunávöxtun en 3,5 prósenta þá muni lífeyrissjóðir auka réttindi og greiða sjóðfélögum hærri lífeyri. Nái þeir ekki þessu ávöxtunarviðmiði muni lífeyrissjóðir greiða lægri lífeyri. Forsenda verðtryggðra lífeyrisréttinda án skerðingar sé því að lífeyrissjóðir skili að minnsta kosti 3,5 prósenta raunávöxtun á eignir sínar. 

Þannig sé það ekki verðtrygging lífeyrisréttinda sem slík sem búi til verðmæti fyrir sjóðfélaga heldur sé það ávöxtun eigna sjóðanna sem ráði lífeyrisgreiðslum. Iðgjöld í lífeyrissjóði myndi lífeyrisréttindi og ávöxtun sjóða auki réttindin en úthlutun þeirra með verðtryggðum hætti búi ekki til nein viðbótarréttindi fyrir lífeyrisþega.

„Sú staðreynd að lífeyriskerfið okkar er verðtryggt með þessum hætti – með 3,5% raunávöxtunarkröfu – býr eðlilega til spurn lífeyrissjóða eftir verðtryggðum eignum í viðleitni þeirra til að verja kaupmátt sjóðfélaga sinna og eykur þannig vægi verðtryggingar í hagkerfinu. Þar sem lífeyrissjóðir eru stærstu þátttakendur á íslenskum fjármálamarkaði er uppbygging réttindakerfis lífeyrissjóða líklega eitt stærsta tannhjólið í hringekju verðtryggingar og hárra vaxta.“

Eignatilfærsla

Benedikt segir að mörgu leyti eðlilegt að lífeyrissjóðir sækist eftir verðtryggðum skuldabréfum, það fjárfesti í verðtryggðum eignum, til að verja kaupmátt sjóðfélaga sinna, óháð því hvort það sé bundið í lög eða ekki. Það yrði því líklega engin töfralausn fyrir lántakendur ef ávöxtunarviðmið lífeyrissjóða yrðu lækkuð með lagabreytingu eða verðtryggingu lífeyrisgreiðslna breytt.

En þegar allt komi til alls séu yngri kynslóðir, þær sem eru að koma yfir sig þaki, að greiða hærri vexti af íbúðalánum sínum en ella sökum víðtækrar notkunar verðtryggingar. Þessir vextir skili sér svo til eldri kynslóða í formi lífeyrisgreiðslna. Það sé því ekki síst yngra fólk sem tryggir kaupmátt lífeyrisgreiðslna. Vissulega megi einnig líta svo á að íslensk heimili borgi sjálfum sér verðtryggða vexti yfir starfsævina sem þau geti svo vænst að fá til baka í formi verðtryggðra eftirlauna. 

„Er þetta ákjósanlegt fyrirkomulag sem við viljum hafa áfram? Og verður þessi tilhögun sjálfbær eftir nokkra áratugi þegar yngri kynslóðin í dag fer á eftirlaunaaldur?“ spyr hann.

Loks segir Benedikt að vissulega hafi fleira en verðtrygging áhrif á vaxtastig landsins.

„Hins vegar má ljóst vera að áhrif hennar eru umtalsverð og tímabært að ræða með opnum hug hvort rétt sé að draga úr vægi verðtryggingar í íslensku hagkerfi og laga hringekjuna sem fór í gang árið 1979 að breyttum tímum. Það myndi kalla á breytingar á uppbyggingu réttindakerfis lífeyrissjóðanna.“