Börnin bíða – meðan bankar og auðlindahafar græða milljarða: Offita, hreyfingar­leysi og bið­listar

Ísland stendur frammi fyrir alvarlegum velferðarvanda barna. Offita barna eykst gríðarlega hratt, hreyfingarleysi og svefnleysi eru vandamál og ofnotkun ávanabindandi snjalltækja seinkar þroska þeirra, jafnvel um áratug.

Ofnotkun orkudrykkja er langt umfram eðlileg mörk og nikótínpúðar með nammibragði seljast eins og heitar lummur. Skert lestrarkunnátta er vandamál sem mörg börn þurfa að glíma við. Börnin eru einmanna og forvarnir í molum auk þess sem skólakerfið stendur ekki vel. Þetta er mjög skaðleg og grafalvarleg staða.

Mikil aukning er á greiningu ADHD hjá Íslenskum börnum síðustu ár, Á Íslandi er óvenju hátt hlutfall barna og ungmenna á örvandi lyfjum miðað við nágrannalöndin. Þessi börn greinast einnig mjög oft með samhliða geðraskanir og er aukningin mikil. Þar til viðbótar er nú umræða um mjög aukið kynferðisofbeldi í nánum samböndum unglinga.

Barnafjölskyldur og sérstaklega einstæð foreldri búa alltof oft við mjög þrönga lágmarksframfærslu, jafnvel alvarlegan húsnæðisskort og börn af erlendum uppruna standa mjög höllum fæti.

Veik börn bíða sólarhringum saman á bráðadeildum eftir nauðsynlegri bráðalæknisþjónustu.

Þetta er ekki tilviljun – þetta er stefna stjórnvalda og alvarlega brotið kerfi sem hefur brugðist börnunum. Afleiðingarnar eru að þau greinast með aukin veikindi, gríðarlega aukna lyfjanotkun og verða seinþroska.

Nær 100 milljarðar til bankanna en börnin vanrækt

Á sama tíma og hagur barnanna virðist í aukinni óvissu skila bankarnir samanlagt nær 100 milljörðum króna í hagnað. Þessir peningar koma að stórum hluta frá heimilum barnanna – í gegnum verðtryggingu, vexti og þjónustugjöld. Milljarðar sem myndu annars styrkja velferð barna, renna í staðinn verðbættir í vasann hjá auðmannatoppunum í samélaginu og fjármagnseigendum.

Á meðan líða börnin skort og allskonar ofbeldi, fátækt og vanhirðu. Forgangsröðin er mjög brengluð. Samfélag án velferðaröryggis barna er mjög brotið og risa-hagnaður auðhafa af sama samfélagi er niðurlægjandi og siðferðislaus.

Opinberar stórftamkvæmdir soga til sín skattfé frá barnafjölskyldum

Bygging á Nýjum Landspítala hefur dregist um áratugi. Kostnaður hefur hækkað svakalega, um tugi ef ekki hundruð milljarða sem aflað er meðal annars með skattfé á barnafjölskyldur og einstæð foreldri.

Á meðan bíða veik börn eftir greiningu, aðgerðum og öruggri aðstöðu á sjúkrastofnunum. Sumir, svo sem verktakar og ráðgjafar eða fjárfestar græða stjarnfræðilega á töfum og viðbótarverkum sjúkrahússbygginga, en börnin - þau gera það ekki. Þau bíða bara, stundum lífshættulega veik eftir aðstoð, liggjandi á göngum bráðamóttökunnar.

Hver tafadagur í sjúkrahússbyggingu er raunveruleg hættuleg bið fyrir börnin – ekki töluleg upphæð í skýrslu heldur lífum þeirra, heilsu og öryggi. Ekkert er spáð í það - bara spáð í stjarnfræðilegan einkagróðann af seinkun spítalaframkvæmdanna.

Barnaverndarkerfið brást

Áratugum saman virðist sem barnaverndarkerfið hafi stundum varið gerendur barnaofbeldis og barnamisnotkun - fremur en börnin. Það er ömurlegt hvað framkoma við börn var lengi á skelfilega lágu plani. Árið 2022 var barnaverndarkerfið endurskipulagt undir Barnaverndarþjónustu og Umdæmisráðum og unnt að áfrýja málum til úrskurðarnefndar velferðarmála. Þetta tryggir faglegra verklag þó það verji enn ekki börnin gegn ofbeldi.

Þetta sýnir hversu alvarlegar brotalamir eru í kerfinu. Börnin þurfa að bíða of lengi eftir vernd sem þau eiga rétt á auk þess sem verndin var stórkostlega gölluð í áratugi og virtist stundum jafnvel gerandanum í vil.

Leikskólakrísan – grunnstoð barnæskunnar í molum

Leikskólar glíma við skort á menntuðum kennurum með réttindi. Myglað og vanbúið húsnæði er notað fyrir leikskólabörn og eftirlit með öryggi barna er víða ábótavant.

Biðlistar í leikskóla, ófullnægjandi húsnæði og vanræksla eru öryggisvandamál sem snerta hvert barn beint og getur valdið þeim varanlegu heilsutjóni. Þetta er grunnstoð barnæskunnar – og sem land, sem kallar sig ríkt velferðarríki má alls ekki bregðast ungum börnum svona með þessum hætti.

Traustið sem er að molna

Ef stjórnvöld geta ekki tryggt grunnöryggi barna, haldið kostnaði stórframkvæmda í skefjum eða stöðvað ofbeldi gegn börnum – hvernig á almenningur þá að treysta getu ríkisins í stjórnun velferðarkerfisins, flóknum auðlinda- og verktakasamningum, fjármálastjórn eða efnahagsákvörðunum?

Traust byggist á því sem fólk finnur í eigin lífi: hvort börnin til dæmis fái raunverulega þjónustu og vörn. Þegar börn bíða eftir sjúkrahússþjónustu meðan milljarðar safnast annars staðar á fárra hendur, til dæmis vegna skyndigróða af seinkun sjúkrahússframkvæmda, veikist samfélagssáttin.

Valdið ræður – konur taka prófið

Konur sitja nú í mörgum af æðstu embættum þjóðarinnar – forseti, forseti Alþingis, heilbrigðisráðherra, leiðtogar margra stjórnmálaflokka, biskup og fleiri. Framfaraskref - ekki spurning. En ábyrgðin er sú sama: að setja börnin í fyrsta sæti. Ekki í ræðum, heldur í verki.

Ef börnin bíða enn á bráðadeildinni, ef tafir, vanræksla og ill meðferð halda áfram, þá er vandinn kerfið sjálft – ekki einstaklingarnir. Hver á að koma börnunum í forgang í kerfinu og tryggja rétt þeirra og velferð? Það eru lögbundnar skyldur á ábyrgð stjórnvalda.

Umhyggja og forgangsröðun

Uppgjör snýst ekki um reiði eða tölur á blaði. Fjármagn sem rennur aukalega úr ríkissjóði - (og til dæmis frá barnafjölskyldum) - til banka, auðlindahafa, auðmanna, súper-verktaka og ráðgjafa, þurfa núna að renna miklu meira með eðlilegum hætti í grunnþjónustu barna. Þetta er heilbrigðisþjónusta þeirra, skólar, leikskólar, geðheilbrigðisstuðningur og öruggt umhverfi. Ábyrgð þarf að vera skýr, mælanleg og óháð stöðu valdamanna.

Auðsöfnun samfélagsins mælist ekki í hagnaði banka og auðmanna heldur í lífi, heilsu og framtíð barnanna.

Þannig þarf forgangsröðin að vera til að þjóðin haldi áfram að blómstra. Framtíð barnanna er ekki mælanleg í krónum og aurum þó gróði auðmanna sé það og er samt nær einskis virði á siðfræðilegum mælikvarða og viðmiði um reisn, stolt og kröfu til framþróunar menningar okkar og velferðar barnanna.

Börnin eiga betra skilið

Ein einföld regla fyrir valdhafana er að börnin verði alltaf sett í fyrsta sæti. Það er ekki hávær stefna eða slagorð. Það er grunnur samfélags eins og okkar sem vill vera sterkt, siðferðilega heilbrigt og réttlátt. Það er hinn raunverulegi ávinningur.

Ef við getum skapað hundruð milljarða króna hagnað í bankakerfinu og tugi milljarða, auka(gróða)greiðslur í stórframkvæmdum og blásið út verðtryggða bankareikninga auðmanna, getum við örugglega tryggt að börn fái það sem þau þurfa – ekki á morgun, heldur í dag.

Fjármagnið til þess verður að koma úr verðbættum hagnaði og gróða í samfélaginu en ekki með enn auknum lántökum ríkissjóðs. Það þarf að stoppa til að undirliggjandi verðbólguþrýstingur hætti að skerða lífskjörin, þar með talið barnanna.

Uppgjörið hefst með þessari ákvörðun: að færa umhyggju og velferð ríkisins frá þeim sem græða á kerfinu – til þeirra sem þurfa hana mest. Börnin. Allt annað bíður.

Þau eiga betra skilið og fjármagnið til að bæta stöðu barnanna þarf að koma úr verðbættum fjármunum sem myndast i samfélaginu. Ekki með lántökum.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag