Að­lögun Ís­lands að ESB: Þrír ó­líkir far­vegir

EES-samningurinn er eitt víðtækasta alþjóðasamstarf Íslands. Hann veitir fyrirtækjum aðgang að innri markaðnum og tryggir Íslendingum rétt til náms og starfa í öllum ríkjum EES.

Í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB hefur verið rætt um hvort um sé að ræða aðildar- eða aðlögunarviðræður. Staðreyndin er sú að Ísland hefur aðlagast regluverki ESB í yfir þrjá áratugi. Þegar Íslendingar greiða atkvæði 29. ágúst snýst málið um hvort halda eigi aðildarviðræðum áfram. Líta má á tengslin við Evrópu sem þrjá ólíka farvegi.

Fyrsti farvegurinn: EES-samningurinn. Þetta er okkar helsti snertiflötur við Evrópu. Frá 1994 höfum við innleitt stóran hluta regluverks ESB á fjölmörgum sviðum innri markaðarins, en án beinnar aðkomu að ákvörðunartöku. Þetta er stöðugt ferli sem stýrt er í gegnum sameiginlegu EES-nefndina og verður við lýði svo lengi sem við erum í samstarfinu.

Annar farvegurinn: Sjálfviljuga samstarfið. Hér er um að ræða samstarf sem Ísland velur að taka þátt í af hagnýtum ástæðum utan EES-rammans. Schengen er þekktasta dæmið, en einnig þátttaka í Frontex, Europol og rannsóknaráætlunum ESB. Samstarf á sviði öryggis- og varnarmála er vaxandi þáttur hér, þar sem Ísland tekur þátt í borgaralegum verkefnum til að bregðast við sameiginlegum ógnum. Þetta eru leiðir sem við höfum sjálf valið til að tryggja hagsmuni okkar.

Þriðji farvegurinn: Aðildarferlið og IPA-stuðningurinn. Þessi farvegur virkjast aðeins í formlegu aðildarferli. Við umsóknina 2009 fékk Ísland aðgang að IPA-áætluninni sem veitir fjárhagslegan og tæknilegan stuðning við uppbyggingu stofnana og innviða. Stuðningurinn felst einnig í markvissri miðlun sérþekkingar og ráðgjöf evrópskra sérfræðinga. Þessi möguleiki lokaðist þegar hlé var gert á viðræðum og stendur aðeins til boða ef þær hefjast á ný.

Aðlögun Íslands að ESB er veruleiki sem við höfum búið við í áratugi. Atkvæðagreiðslan snýst ekki um hvort við eigum í samstarfi við Evrópu, heldur á hvaða forsendum. Valið stendur um að halda okkur við núverandi fyrirkomulag eða opna þriðja farveginn með því að hefja aðildarviðræður á nýjan leik. Raunveruleg aðkoma að mótun regluverksins og sæti við borðið krefst þó þess að samningur náist og verði síðar samþykktur í sjálfstæðri þjóðaratkvæðagreiðslu.

Höfundur er stjórnmálafræðingur með MA í alþjóðasamskiptum.