Lýð­ræðis­legt, sann­gjarnt, gott

Nú hafa sveitarstjórnarkosningar runnið sitt skeið. Meirihlutaviðræður eflaust víða hafnar, ef þeim er ekki þegar lokið. En eftir sit ég hugsi sem svo oft áður þegar kosningum er lokið. Hugsi um kosningakerfið okkar, kerfi sem er lýðræðislegt, sanngjarnt, gott.

Eða hvað?

Það stingur mig alltaf þegar ég heyri af því að einhver hafi kosið taktískt. Taktísk kosning. Þvílík gjaldfelling á annars æðislegu lýðræði. Margir hafa eflaust gerst sekir um að kjósa þann flokk sem ríkir í öðru sæti einkum til þess að atkvæðið vegi sem mest gegn flokknum sem er í fyrsta sæti. Í slíkum tilfellum er verið að kjósa ólýðræðislega, í tilraun til að taka virkan þátt í lýðræðinu.

Það er þó ekki hægt að skamma taktíska kjósandann of mikið, enda er hann einfaldlega að svara því kerfi sem við notumst við. Kerfi sem virðist kalla eftir því að kosið sé gegn eigin sannfæringu. Ekki bætir úr skák þegar skoðanakönnunum er linnulaust troðið upp á kjósandann.

Skoðanakannanir, þær sem sýna hvernig þjóðin hyggst kjósa, stuðla að taktískri atkvæðagreiðslu. Fólk sér fylgi flokkanna, sér hvaða flokkur er í forystu, og greiðir atkvæði í takt við það. Með þessu er brugðið fæti fyrir lýðræðinu vegna þess að atkvæðið fer ekki á þann flokk sem viðkomandi vill helst styðja, heldur þann flokk sem er skárri af tvennu illu.

Fólk kýs taktískt af ótta við að atkvæði sitt falli niður dautt, ef svo má segja. Það sem gerist óhjákvæmilega er að sumir flokkar fá lítið fylgi og ná því engum frambjóðanda inn og þar með eru öll þau atkvæði sem sá flokkur hafði, dauð. Ef þessi flokkur fékk 5% fylgi, þá er 5% af kjósendum ekki lengur tekið mið af. En líkt og áður segir er þetta óumflýjanlegur fylgifiskur af því kosningakerfi sem Ísland notast við í dag. Áhrif dauðra atkvæða, og jafnframt annar stór galli við núverandi kerfi, má sjá skýrt ef rýnt er í forsetakosningar.

Árið 2024 tókust margir á um forsetastólinn en Halla Tómasardóttir bar sögulegan sigur úr býtum. Alls voru 12 í framboði og aðeins einn forsetastóll í boði og því fullt af atkvæðum sem duttu niður dauð þegar upp var staðið. Raunar fór það svo að Halla T vann með einungis 34,1% atkvæða. Ef lýðræði mætti skilgreina með orðunum "meiri hlutinn ræður", er hér augljós galli á ferð. Forseti vor, fékk ekki meirihluta af atkvæðum, heldur stærsta hlutann. Í lýðræðisríki ætti að vera skylda fyrir forseta að fá atkvæði hjá yfir 50% þeirra sem kjósa.

Það voru fleiri sem kusu ekki Höllu heldur en sem kusu hana. Þetta hefur vitaskuld ekkert með persónu Höllu T að gera. Hún fékk ekki meirihluta atkvæða sökum þess að of margir voru í framboði, atkvæðin dreifðust á of marga og í kjölfar voru dauð atkvæði of mörg. Fjórum árum áður, árið 2020, voru einungis tveir í framboði og þar fékk Guðni Th. 92,2% atkvæða en fjórum árum fyrir það, árið 2016, fékk Guðni Th. einungis 38,51% atkvæða. Það

er því öllum ljóst að þetta er ekki persónubundið, þetta er hvimleiður fylgikvilli þess kosningakerfis sem notað er hérlendis.

Dauð atkvæði, taktísk og jafnframt ólýðræðisleg kosning, fals-meirihluti. Erum við dæmd til að sitja uppi með slíkt kosningakerfi? Þvert á móti. Víða er notast við kosningakerfi þar sem hver og einn kjósandi raðar valmöguleikunum í forgangsröð, svokölluð forgangs kosning (e. preferential voting). Með þessum hætti deyja atkvæðin ekki heldur færast yfir á þann valmöguleika sem kjósandinn setti í annað sæti, og svo koll af kolli. Slíkt kerfi tryggir það að sá sem fær flest atkvæði fái raunverulega 50% atkvæða eða meira. Glöggir taka eftir að þetta kerfi er ekki gallalaust, en ber þó engan galla sem núverandi kerfi hefur ekki þegar í för með sér.

Það gefur augaleið að eitt og annað þurfi að breytast í tengslum við kosningar ef skipta á um kerfi. Það er þó algeng mýta að kosningin þurfi að fara fram rafrænt, þess er ekki þörf. Talningin mun eflaust taka lengri tíma, sem skilar sér ef til vill í skemmtilegri og spennuþrungnari kosningavökum (annars er tilvalið að breyta í leiðinni talningarreglum svo hægt sé að stytta biðina eftir fyrstu tölum). Að auki er vert er að nefna að með forgangs kosningum þarf að breyta örlítið hvernig reiknað er fjöldi sæta sem hver og einn flokkur fær í stjórn, t.a.m. í sveitastjórnarkosningum, það er þó minniháttar fyrirhöfn þegar á heildina er litið.

Talningin sjálf er mjög einföld, helsta breytingin er sú að þörf er á nokkrum talninga umferðum. Til útskýringar skal forsetakosning vera tekin sem dæmi:

Gefum okkur að fimm eru í framboði. Á kjördag fara landsmenn og forgangsraða frambjóðendum, í fyrsta sæti setja þeir þann frambjóðanda sem þeir hallast mest að, í annað sæti þann næsta og svo koll af kolli.

Í fyrstu talninga umferð er talið fyrsta sætið á hverjum greiðsluseðli. Að því loknu, ef enginn frambjóðandi hefur fengið 50% atkvæði eða fleiri, fer fram önnur talninga umferð.

Í umferð tvö eru atkvæðin á bakvið frambjóðandann með minnsta fylgið talin aftur, nú með áherslu á annað sætið á hverjum greiðsluseðli. Með þeim hætti hafa þessi atkvæði, sem annars hefðu dáið, yfirfærst á næsta val hjá hverjum og einum.

Umferð tvö er svo endurtekin þar til einn frambjóðandi fær yfir 50% atkvæði og sigrar.

Undirritaður biðlar til lesenda að kynna sér forgangs kosningar og fyrirkomulag þess, eitt vinsælasta kerfið kallast Eitt Yfirfæranlegt Atkvæði (e. Single Transferable Vote), slíkt kosningakerfi er notað meðal annars í Ástralíu og mörgum stöðum í Bandaríkjunum, Kanada, og Bretlandi. Fyrir forvitna, notar Ísland kerfi sem kallast D'Hondt og hefur það kerfi lengi verið gagnrýnt og verið kallað versta kosningakerfið í hlutfallskosningum.

Ef skipt er um kosningakerfi, líkt og ofangreind tillaga kveður á, myndu dauð atkvæði heyra sögunni til og allir taka virkan þátt í lýðræðinu. Stuðlað er að sanngjarnari atkvæðagreiðslu, af því fólk þarf ekki að kjósa taktískt. Taktísk atkvæðagreiðsla er að vissu leyti innbyggð í forgangs kosningu, með því að líkja eftir mörgum kosningum þar sem minnsti flokkurinn dettur úr leik. Niðurstaðan er skýrari sýn á hvað þjóðin vill. Með forgangs kosningu er ekki bara kosið um hvaða flokk maður vill, heldur einnig hvaða flokk maður vill ekki, og allt þar á milli.

Núverandi kerfi stuðlar að því að fólk ljúgi til um hvað það raunverulega vill. Þegar öllu er á botninn hvolft, getur slíkt kerfi seint talist lýðræðislegt, sanngjarnt, gott.

Höfundur er leiklistar menntaður og starfar sem tæknimaður.