Raun­hæf á­ætlun um endur­heimt ís­lenskra fiski­miða

Íslenska kvótakerfið, sem komið var á laggirnar fyrir rúmum fjórum áratugum undir því yfirskini að vernda fiskistofna og tryggja efnahagslega skilvirkni, hefur þróast yfir í að vera ein mesta tilvistarlega ógn við samfélagsgerð okkar og réttarríki. Það sem átti að vera tæki til sjálfbærrar nýtingar hefur færst í hendur fárra fjölskyldna sem nú stýra ekki aðeins atvinnulífi heilu byggðanna heldur reyna einnig að beygja stjórnmál og almannahagsmuni undir vilja sinn. Kynslóðaskiptin innan stórútgerðarinnar hafa dregið fram nýja gerð valdhafa — erfingja sem líta á sameiginlega auðlind þjóðarinnar sem persónulegan arf og mæta réttlátum kröfum almennings með yfirgangi og vanþakklæti.

Við stöndum á sögulegum krossgötum. Spurningin er ekki lengur tæknileg - hún er siðferðisleg og lýðræðisleg. Hvernig getur íslenska þjóðin undið ofan af þessu banvæna klúðri, endurheimt fullveldi sitt yfir hafinu og byggt upp réttlátan sjávarútveg? Svarið liggur í skipulegum, lagalegum og kerfislægum aðgerðum sem brjóta upp fákeppnina án þess að skaða efnahagslegan stöðugleika landsins.

Greining á meinsemdinni - Lokað valdakerfi

Til þess að lækna meinið verður fyrst að skilja hvernig það virkar. Kvótakerfið dagsins í dag byggir á lokuðu hringrásarhagkerfi fárra stórfyrirtækja. Með því að leyfa frjálst framsal og veðsetningu á óveiddum fiski var búið til fjármálakerfi þar sem auðurinn safnast sjálfkrafa á efsta lagið. Litlar útgerðir og sjálfstæðir trillukarlar voru keyptir út eða hraktir í gjaldþrot með dýrum leigukvóta, sem leiddi til gjöreyðingarstefnu sjávarbyggða allt í kringum landið.

Þessi samþjöppun hefur skapað alvarlegt lýðræðislegt ójafnvægi. Þegar örfáar samstæður ráða yfir 94,7% af veiðiréttindum, fá þær gríðarlegt vald yfir fjölmiðlum, stjórnmálamönnum og rannsóknarstofnunum. Þetta vald er síðan notað til að kæfa alla gagnrýni og verja stöðuna. Jafnvel strandveiðarnar, sem nýta einungis um 5,3% af pottinum og tryggja lífið í sjónum með bestu veiðiaðferð sem völ er á, eru ómerkilegar í augum þeirra sem vilja gleypa allt. Þessu ástandi verður að snúa við með afgerandi hætti.

Fjögurra skrefa björgunaráætlun

Til þess að bjarga íslensku samfélagi út úr þessari blindgötu þarf heildstæða sýn sem flytur valdið og arðinn á nýjan leik til fólksins í landinu. Það er ekki nóg að plástra kerfið. Það þarf að endurhanna það frá grunni með eftirfarandi kerfislægum aðgerðum:

1. Stjórnarskrárbinding og innköllun veiðiheimilda (Fyrningaleiðin)

Fyrsta og mikilvægasta skrefið er að lögfesta óskorað eignarhald íslensku þjóðarinnar á auðlindum hafsins í stjórnarskrá. Til að mæta kröfum um réttarríki og efnahagslegan fyrirsjáanleika á ekki að svipta kvóta af fyrirtækjum á einni nóttu, heldur innleiða fyrningu veiðiheimilda yfir ákveðinn tíma.

Allur núverandi veiðiréttur verður skilgreindur sem tímabundinn afnotaréttur til 10 eða 15 ára. Á hverju ári innkallar ríkið ákveðið hlutfall (til dæmis 7-10%) af heildarkvótanum. Þessi hluti rennur beint aftur til þjóðarinnar, sem ráðstafar honum á nýjan og réttlátari hátt. Þetta gefur útgerðum tíma til að aðlagast en tryggir að innan fárra ára verði þjóðin raunverulegur herra á eigin fiskimiðum og að útgerðin blómstri á þeim forsendum.

2. Réttlátt endurgjald og opnir uppboðsmarkaðir

Sá kvóti sem innkallaður er árlega á ekki að ganga aftur til sömu aðila í lokuðum herbergjum. Hann á að fara á opna, gagnsæja uppboðsmarkaði þar sem allir – jafnt stórir sem smáir, nýir aðilar og gamlir – geta boðið í afnotaréttinn til ákveðins tíma.

Með þessu móti ákvarðar markaðurinn raunverulegt virði auðlindarinnar. Sá hagnaður sem áður rann í prívat sjóði útgerða mun þannig skila sér sem auðlindagjald beint í ríkissjóð. Þessum fjármunum á að ráðstafa sérstaklega til að byggja upp innviði landsbyggðarinnar með réttlátri úthlutun veiðiheimilda, efla heilbrigðiskerfið og menntun, og tryggja að arðurinn af sameiginlegri eign nýtist heildinni en ekki fámennum hópi.

3. Frelsi til strandveiða og efling byggðafestu

Strandveiðar eru líftlína sjávarþorpanna. Þær eiga ekki að vera háðar geðþóttaákvörðunum eða skyndilegum kvótastöðvunum í miðju sumargæftum. Strandveiðar á krókabátum eiga að vera frjálsar innan vistvænna marka og tryggðar í lögum með sjálfstæðum og ríkulegum potti sem stórútgerðin getur aldrei skert eða gert kröfu til.

Samhliða þarf að endurskilgreina byggðakvótakerfið. Í stað þess að úthluta molum til björgunar þorpa sem þegar hafa verið rænd lífsbjörginni, á að tengja ákveðinn hluta afnotaréttarins varanlega við landfræðileg svæði. Þannig verður tryggt að fiskurinn sem syndir útifyrir byggðarlögunum sé unninn þar, sem skapar störf, nýsköpun og framtíðartækifæri fyrir ungt fólk á eigin verðleikum í heimabyggð.

4. Algjör aðskilnaður veiða og vinnslu

Til þess að brjóta upp einokunina og tryggja réttmætt uppgjör þarf að lögfesta aðskilnað á milli veiða og vinnslu. Í dag geta stórar samstæður stýrt innanhússbókhaldi sínu þannig að fiskur sé seldur á lágu verði frá skipi til eigin vinnslu, sem skekkir verðmyndun og rænir sjómenn réttmætum hlutskiptum sínum.

Með því að skylda að allur fiskur sem veiddur er í íslenskri efnahagslögsögu fari um opna, rafræna fiskmarkaði, tryggjum við gagnsæi. Þetta örvar samkeppni, hækkar útflutningsverðmæti og tryggir að sjálfstæðar vinnslur um allt land hafi jafnan aðgang að hráefni á jafnræðisgrundvelli.

Viðsnúningurinn er hafinn

Sú skoðun að íslenskt samfélag geti ekki þrifist án þess að lúta vilja fárra stórútgerðarfjölskyldna er hreinasta blekking. Íslenska þjóðin á ekki að láta bjóða sér frekju, yfirgang og hótunartón frá aðilum sem hafa hagnast á siðspilltu kerfi síðan 1984. Það er búið að skrifa markmiðin um breytingar í nýjasta stjórnarsáttmálann og þjóðarviljinn er skýr: við ætlum að endurheimta réttlætið.

Með því að stíga þessi fjögur skref — stjórnarskrárbindingu, uppboðsleið, frjálsar strandveiðar og opna markaði — getum við bjargað okkur út úr þessu banvæna klúðri. Við munum ekki aðeins vernda lífríki hafsins með umhverfisvænni krókaveiðum heldur endurreisa sjávarbyggðirnar og tryggja matvælaöryggi til framtíðar. Tími þjóðarinnar til athafnafrelsis er runninn upp.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.