Fórnarlambsnaglinn

Ég veit nákvæmlega hvar fórnarlambsnaglinn er. Hann hefur verið á sama stað í mörg ár. Naglinn hreyfist ekki, hann eltir mig ekki og neyðir mig ekki til að setjast. Og samt, öðru hvoru, finn ég sjálfan mig aftur beint ofan á honum.

Það skrýtna er að ég geri þetta ekki vegna þess að mér líði vel þarna. Engum líður vel á nagla. Í rauninni eru naglar ekkert sársaukafullir í sjálfu sér, þeir liggja bara kyrrir þar sem þeim var komið fyrir. Sársaukinn verður til þegar eitthvað í mér leitar þangað af fúsum og frjálsum vilja, ég sest niður á hann og neita að standa upp.

Ég rugga mér fram og til baka og kvarta yfir því hversu sárt þetta sé. „Aumingja ég,“ hvíslar röddin innra með mér. Þetta er ekki falleg mynd og kannski er það einmitt ástæðan fyrir því að hún hefur setið svona fast í mér. Hún neyðir mig til að horfa á hluta af sjálfum mér sem ég myndi frekar vilja horfa fram hjá. Hluta sem vill stundum kenna aðstæðum, öðru fólki eða lífinu sjálfu um sársaukann, þótt ég hafi gengið þangað sjálfur.

Þegar ég var yngri hefði ég líklega hafnað þessari hugmynd. Ég hefði bent á allt það sem hafði verið erfitt í lífinu, allt það sem hafði sært mig eða valdið mér vonbrigðum. Og ég hefði haft rétt fyrir mér, sársaukinn var raunverulegur, vonbrigðin voru raunveruleg, höfnunin var oft raunveruleg og óréttlætið var líka raunverulegt. En eftir því sem árin hafa liðið hef ég áttað mig á því að fórnarlambsnaglinn snýst ekki eingöngu um það sem gerðist. Hann snýst um það sem ég geri við það sem gerðist og hvernig ég vel að bera sögurnar áfram inn í framtíðina.

Ég hætti að drekka þegar ég var 23 ára. Áfengið fór úr lífi mínu, en það sem ég hafði notað áfengið til að takast á við fór ekki með því. Í mörg ár hafði ég talið að flaskan væri vandamálið. Síðar áttaði ég mig á því að flaskan hafði í raun verið lausn sem ég hafði fundið við einhverju öðru. Þegar hún hvarf sat ég eftir með sjálfan mig og allt það sem ég hafði reynt að deyfa. Gamlar tilfinningar komu upp á yfirborðið. Ótti, skömm, reiði og vonbrigði fóru að krefjast athygli minnar á nýjan hátt og ég gat ekki lengur hlaupið undan þeim.

Smám saman fór ég að taka eftir ákveðnu mynstri. Ég sótti aftur og aftur í gamlar sögur, sögur um það sem fólk hafði gert mér. Sögur um það sem ég fékk ekki. Sögur um óréttlæti, misskilning og vonbrigði. Ekki vegna þess að þessar sögur væru ósannar heldur vegna þess að þær gáfu mér eitthvað. Þetta var erfið uppgötvun. Ég hafði lengi spurt mig af hverju mér liði svona eða af hverju ég væri stundum sár og reiður. En með tímanum fór önnur spurning að banka á dyrnar. Hvað fæ ég út úr því að halda svona fast í þessar sögur?

Þetta eru óþægilegar spurningar vegna þess að svörin eru sjaldan falleg. Stundum fær maður samúð. Stundum fær maður afsökun. Stundum fær maður rétt til að vera reiður. Stundum sleppur maður við að horfa á eigin ábyrgð. Ég held að flest okkar vilji trúa því að við séum algjörlega heiðarleg við okkur sjálf, en reynslan hefur kennt mér að mannshugurinn er flóknari en svo. Hann finnur oft leiðir til að halda í það sem er kunnuglegt, jafnvel þegar það veldur okkur sársauka. Það er þá sem maður áttar sig á því að naglinn er ekki bara sár heldur líka ákveðið skjól.

Í gegnum störf mín hef ég séð þetta á margvíslegan hátt. Sem kennari hef ég hitt börn sem hafa orðið fyrir erfiðri reynslu og bera með sér byrðar sem þau áttu aldrei skilið. Á árum mínum í lögreglunni hitti ég fullorðið fólk sem samfélagið hafði fyrir löngu afskrifað. Þessi reynsla kenndi mér að sársauki er raunverulegur og að við eigum aldrei að gera lítið úr honum. En hún kenndi mér líka að það er munur á því að bera sár og að gera sárið að sjálfsmynd sinni. Þegar sársaukinn verður það sem við erum í stað þess að vera eitthvað sem við höfum upplifað fer hann smám saman að stjórna lífi okkar.

Ég sé þetta líka á öðrum sviðum í mínu eigin lífi. Ég á fáa en góða vini og ég er óendanlega þakklátur fyrir þá. Sannleikurinn er sá að mér líður oft mjög vel í eigin félagsskap. Ég get setið tímunum saman með hugsunum mínum, skrifað, lesið eða horft á sjónvarp og verið fullkomlega sáttur. Ég hef aldrei þurft mikinn ys og þys eða mikla félagslega dagskrá til að hafa það gott. En stundum geng ég of langt. Það sem byrjar sem notaleg einvera verður smám saman að einangrun án þess að ég taki eftir því.

Ég hringi ekki, ég sendi ekki skilaboð og tek ekki frumkvæðið. Dagarnir líða og síðan vikurnar. Allt virðist vera í lagi þar til einn daginn finn ég að eitthvað vantar. Þá kemur stundum rödd sem ég þekki alltof vel og hún segir: „Er einhver sem vill elska fertugan mann?“ Það er meira að segja laglína sem kemur stundum upp í hugann á mér á þessum augnablikum. Þá getur mér fundist eins og heimurinn hafi gleymt mér eða eins og enginn hafi áhuga á að hafa mig í kringum sig. En þegar ég stoppa og horfi af hreinskilni á stöðuna blasir önnur mynd við.

Vinirnir mínir eru enn til staðar. Fólkinu sem þykir vænt um mig hefur ekki horfið. Það sem hefur gerst er einfaldlega að ég hef dregið mig of langt inn í minn eigin heim. Ég hef verið svo upptekinn af eigin hugsunum, eigin skrifum og eigin kyrrð að ég hef gleymt að rækta það sem mér er dýrmætt. Þá þarf ég stundum að brosa örlítið að sjálfum mér. Ekki af því að tilfinningin sé ekki raunveruleg heldur vegna þess að ég sé naglann. Ég sé hvernig ég er farinn að segja sjálfum mér sögu sem er ekki alveg sönn.

Kannski er það einmitt svona sem fórnarlambsnaglinn virkar. Ekki alltaf með stórum harmleikjum eða dramatískum sárindum heldur með litlum sögum sem við segjum okkur sjálf aftur og aftur þar til þær fara að hljóma eins og sannleikur. Við byrjum að trúa því að enginn skilji okkur, enginn sjái okkur eða enginn vilji okkur, þegar raunveruleikinn er oft miklu flóknari. Stundum höfum við sjálf dregið okkur í hlé. Stundum höfum við sjálf lokað dyrunum sem við óskum eftir að einhver annar opni.

Ég held að markmið lífsins sé ekki að losna við naglann. Ég efast um að sá dagur komi þegar enginn hluti af mér vilji lengur vorkenna sér eða rifja upp gamlar sögur. Ég held að sá hluti verði alltaf til staðar. Þroski minn snýst því ekki um að losna við hann heldur að taka eftir honum. Að þekkja mynstrið þegar það birtist. Að sjá sjálfan sig setjast niður á naglann enn eina ferðina og átta sig á því hvað er að gerast. Um leið og maður sér það missir naglinn hluta af valdi sínu.

Kannski er það verkefni okkar allra. Ekki að lifa án sára, ekki að gleyma því sem gerðist, heldur að hætta að byggja heimili okkar á sársaukanum. Að heimsækja sárin þegar þess þarf, læra af þeim og virða þau, en búa ekki í þeim. Að taka eftir því þegar maður er farinn að rugga sér á fórnarlambsnaglanum og hrópa „aumingja ég“ eins og það sé eina sagan sem hægt sé að segja. Og standa svo upp. Því naglinn var aldrei ætlaður til að sitja á. Hann var aðeins ætlaður til að minna okkur á að halda áfram göngunni.

Höfundur er mannvinur og kennari.