Íslandsbanki og Reykjavík Economics hafa nú gefið út fimmtu skýrsluna um stöðu lítilla og meðalstórra fyrirtækja (LMF) á Íslandi. Að þessu sinni ber hún heitið Óvissa út við sjóndeildarhring og byggir á rekstrarupplýsingum úr ársreikningum fyrirtækja fyrir árið 2024. Skýrslan varpar ljósi á stöðu þess hóps fyrirtækja sem heldur uppi stærstum hluta atvinnu og verðmætasköpunar í íslensku samfélagi og skiptir miklu máli fyrir hagkerfið í heild.
Myndin sem dregin er upp er sú að rekstrarumhverfið hafi verið krefjandi, bæði innanlands og erlendis. Rekstrartekjur og arðsemi uxu lítið á árinu 2024 og flest bendir til þess að árið 2025 hafi verið litlu skárra. Sama saga gildir um viðskiptahagkerfið í heild; velta þess stóð í stað að raungildi á árinu 2025.
Það sem vekur þó sérstaka athygli er að arðsemi eiginfjár hjá litlum og meðalstórum fyrirtækjum heldur áfram að lækka og var 8,4% árið 2024, samanborið við 9% árið áður og 13,1% árið 2022. Góð arðsemi er forsenda fjárfestinga og hefur þar með áhrif á framtíðar vöxt og lífskjör. Þótt arðsemi fyrirtækja geti verið sveiflukennd milli ára, þá er tilefni til að hafa áhyggjur þegar leytnin er niðurhallandi og ekki síst að slíkar arðsemistölur gætu til lengri tíma haft áhrif á nýliðun og uppbyggingu í fyrirtækjarekstri.
Arftakinn
Það eru umtalsverðar hreyfingar í gangi á fyrirtækjamarkaði, ekki síst tengdar kynslóðaskiptum. Það er líka nokkuð augljóst þar sem fyrirtækjaeigendur koma saman að gráhærði liturinn er orðinn ríkjandi. Skýrslan varpar nokkuð skýru ljósi á þetta, en árið 2024 voru 39% stjórnenda yfir 56 ára, samanborið við 19% árið 1999, á meðan hlutur stjórnenda á aldrinum 26-35 ára lækkaði úr 18% í 12% á sama tíma.
Þessi þróun getur verið áskorun þegar fram í sækir. Í erlendum rannsóknum hefur meðal annars komið fram að eldri stjórnendur eru oft varkárari og síður tilbúnir til að ráðast í stórar langtímafjárfestingar eða róttæka tækniþróun undir lok starfsferils.
Fjórða vaktin
Mikið hefur verið rætt um þriðju vaktina á heimilinu, það er það ósýnilega skipulagsálag sem fylgir daglegu lífi. Rekstraraðilar þekkja hins vegar líka fjórðu vaktina sem minna er rætt um. Hún felst í öllum þeim skýrslum og skilum sem hið opinbera krefst af fyrirtækjum. Þar má nefna virðisaukaskattsskil, launatengd gjöld, gistináttaskatt, kílómetragjald á ökutæki, innviðagjöld og heilbrigðisvottanir, svo eitthvað sé nefnt.
Fyrir lítið fyrirtæki, þar sem eigandinn er fjármálastjóri, sölumaður og framkvæmdastjóri allt í senn, er þessi vakt þungbær. Hún er tímafrek, kostnaðarsöm og skalast illa miðað við stærð. Þegar tekið er tillit til þess að hlutfall launakostnaðar er jafnframt hærra hjá LMF en stærri fyrirtækjum, oft yfir 30% af rekstrartekjum, er ljóst að svigrúmið er takmarkað.
Þá má einnig velta því upp hvort fjórða vaktin reynist ungu fólki Þrándur í Götu þegar kemur að því að taka við smærri fyrirtækjum eða stofna þau. Þar geta fjármálastofnanir og hið opinbera tekið höndum saman um að móta hvata til að fá ungt fólk í rekstur, skapa verðmæti og byggja upp atvinnu.
Regluverk og gullhúðun leggst þungt á íslensk fyrirtæki
Eitt af því sem skýrslan dregur fram er hvernig skilgreining á litlum og meðalstórum fyrirtækjum mótar þá mynd sem við sjáum af íslensku atvinnulífi. Samkvæmt skilgreiningu Evrópusambandsins teljast fyrirtæki með fleiri en 250 starfsmenn stór. Miðað við þann kvarða eru aðeins 65 fyrirtæki í öllu viðskiptahagkerfinu hér á landi sem teljast stór, en yfir 93% íslenskra fyrirtækja falla í flokk örfyrirtækja.
Þegar nær öll fyrirtæki landsins teljast „ör“ á evrópskan mælikvarða segir það okkur að íslenskt atvinnulíf er afar smátt í sniðum í alþjóðlegum samanburði. Regluverk, staðlar og stuðningskerfi eru hins vegar að verulegu leyti hönnuð fyrir stærri hagkerfi. Afleiðingin er sú að svokölluð gullhúðun og þrengri skilgreiningar geta valdið því að lög og reglugerðir leggjast hlutfallslega þyngra á íslensk fyrirtæki en sambærileg fyrirtæki í Evrópu.
Að lokum
Stöðugt, fyrirsjáanlegt og einfalt efnahags- og rekstrar umhverfi er ein mikilvægasta forsenda þess að lítil og meðalstór fyrirtæki geti fjárfest, ráðið fólk og vaxið. Það ætti að ríma vel við nýsamþykkta atvinnustefnu stjórnvalda sem leggur sérstaka áherslu á aukna framleiðni, samkeppnishæfni og nýsköpun.
Fyrir lítið fyrirtæki, þar sem eigandinn er fjármálastjóri, sölumaður og framkvæmdastjóri allt í senn, er þessi fjórða vakt þungbær. Hún er tímafrek, kostnaðarsöm og skalast illa miðað við stærð.
Við hjá Íslandsbanka erum stolt af því að vera bakhjarl lítilla og meðalstórra fyrirtækja á Íslandi. Þau hafa sýnt þrautseigju og þolgæði í krefjandi árferði. Verkefnið framundan er að tryggja að þau hafi ekki aðeins bolmagn til að standast áföll, heldur einnig raunhæft svigrúm til að vaxa og þróast til framtíðar. Reynslan sýnir að þegar fyrirtækjum eru búin góð starfsskilyrði skapast ný störf, aukin verðmæti og meiri velsæld fyrir samfélagið allt.
Höfundur er framkvæmdastjóri Fyrirtækjasviðs Íslandsbanka
