Gjald­miðill sem aldrei átti að verða til og þjóðin situr enn uppi með

Íslenska krónan er iðulega kynnt sem tákn um fullveldi þjóðarinnar. Okkur er sagt að eigin seðlar, eigin stýrivextir og eigin gjaldeyrismarkaður sanni að við séum sjálfstæðari en ella. Ég hef aldrei sannfærst um það. Þegar sagan er skoðuð og reynsla íslenskra heimila og fyrirtækja lögð til grundvallar stenst þessi fullyrðing einfaldlega ekki.

Sagan er raunar mun einfaldari en oft er látið í veðri vaka. Krónan var ekki hluti af sjálfstæðisbaráttunni og hún var ekki stefnumið Jóns Sigurðssonar. Hún var heldur ekki meðvituð framtíðarsýn þjóðarinnar þegar Ísland varð fullvalda árið 1918. Þvert á móti var gengið út frá því að Ísland yrði áfram hluti af Norræna myntbandalaginu. Það sést skýrt á því að myntbandalagið var tekið sérstaklega fram í Sambandssáttmálanum frá 1918.

Krónan nauðvörn vegna fyrri heimstyrjaldarinnar

Krónan varð til vegna þess að fyrri heimsstyrjöldin braut niður Norræna myntbandalagið. Ísland hafði þá tilheyrt þessu myntkerfi í nær hálfa öld, eða tæpan mannsaldur, og kerfið hafði reynst landinu vel. Krónan var því neyðarlausn við óvenjulegar aðstæður. Hún var ekki niðurstaða vandaðrar greiningar eða langtímastefnu um hvernig best væri að tryggja efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar.

Samt höfum við haldið í þessa neyðarlausn í meira en hundrað ár og smám saman gert hana að þjóðartákni. Reikningurinn hefur hins vegar ekki horfið. Hann hefur verið sendur til heimila, fyrirtækja og þjóðarinnar allrar, kynslóð eftir kynslóð, í formi verðbólgu, gengisfalla, hárra vaxta, hafta og stöðugrar efnahagslegrar óvissu.

Þegar þjóðin átti aðild að stórum, stöðugum gjaldmiðli

Á árunum 1874–1916, og fram að upplausn kerfisins í fyrri heimsstyrjöldinni, var Ísland hluti af Norræna myntbandalaginu. Það byggðist á gullfæti og sameiginlegum reglum um verðgildi gjaldmiðla. Danska, sænska og norska krónan voru jafngildar og hægt var að nota þær yfir landamæri. Ísland naut þessarar umgjarðar í gegnum tengslin við Danmörku og dönsku krónuna. Fyrir lítið, opið og viðkvæmt hagkerfi var þetta langt frá því að vera formsatriði. Þetta var ein af undirstöðum efnahagslegs stöðugleika landsins.

Gengisáhætta var lítil sem engin, fjármagn gat flætt greiðar og viðskipti við önnur ríki voru einfaldari. Fyrirtæki þurftu ekki í sífellu að verja sig fyrir eigin gjaldmiðli og háum vöxtum. Heimilin bjuggu við stöðugleika og lága vexti. Traustið byggðist á stærra og stöðugra myntkerfi en Ísland gat skapað eitt og sér. Norræna myntbandalagið studdi þannig við viðskipti, utanríkisviðskipti, verðmætasköpun, efnahagslegar framfarir og bætt lífskjör.

Norræna myntbandalagið var í raun evran síns tíma. Sjálfstæð ríki deildu sameiginlegum gjaldmiðilsramma án þess að líta svo á að þau hefðu afsalað sér fullveldi. Þvert á móti skildu þau að efnahagslegt samstarf gæti styrkt raunverulegt efnahagslegt sjálfstæði þeirra.

Sjálfstæðisbaráttan: viðskiptafrelsi sem forsenda sjálfstæðis

Í sjálfstæðisbaráttu 19. aldar og fram undir fullveldið 1918 var viðskiptafrelsi ein af meginstoðum hinnar hugmyndafræðilegu baráttu. Þar stóð Jón Sigurðsson fremst í flokki. Hann tengdi frjáls viðskipti við sjálfsforræði þjóðarinnar: þjóð sem býr við fjötra á viðskiptum og fjármagnsflæði missir ekki aðeins tækifæri til framfara heldur einnig getu til að standa á eigin fótum.

Í þessari hugsun var sjálfstæði ekki fyrst og fremst táknræn yfirlýsing. Það var hagnýt og efnahagsleg geta til að byggja upp atvinnulíf, skapa verðmæti, efla framleiðni og tryggja lífskjör með því að tengjast heiminum, ekki með því að lokast inni.

Í Lítilli varningsbók árið 1861 tengdi Jón efnahagslegt frelsi beint við sjálfsforræði þjóðarinnar. Með því að nýta verslunarfrelsið gætu Íslendingar skapað framfarir og hagþróun sem opnuðu leiðina að efnahagslegu sjálfstæði og sjálfstæðri stjórn. Þetta var kjarninn í sýn hans: viðskipti, framleiðni og verðmætasköpun voru forsenda sjálfstæðis. Norræna myntbandalagið gerði þessa sýn að veruleika í milliríkjaviðskiptum Íslands á sínum tíma.

Ég tel því að á tíma Norræna myntbandalagsins hafi ríkt meira viðskiptafrelsi og meiri stöðugleiki í milliríkjaviðskiptum Íslands, í anda Jóns Sigurðssonar, en síðar varð með krónunni. Með tilkomu hennar tóku við höft, verðbólga, hærri vextir, óstöðugleiki og stærri áföll. Þessi vandamál hafa fylgt þjóðinni allt til okkar daga, í mismiklum mæli en með sama grunnkostnaði.

Jón Sigurðsson hefði vart talið það sigur að Íslendingar byggju við gjaldmiðil sem krefðist reglulegra hafta, rýrði sparnað, hækkaði vexti og takmarkaði möguleika fyrirtækja til vaxtar. Slíkt kerfi er ekki í samræmi við þá frelsishugsjón sem sjálfstæðisbaráttan byggðist á.

Krónan er eins konar stríðsminjar sem þjóðin situr enn uppi með

Fyrri heimsstyrjöldin splundraði alþjóðlega efnahagskerfinu. Gullfóturinn veiklaðist, fjármagnsflutningar stöðvuðust og Norræna myntbandalagið liðaðist í sundur. Ísland missti þá stöðuga myntumgjörð sem landið hafði búið við í áratugi. Eigið myntsvæði varð til vegna neyðar, þar sem fyrra kerfið hrundi, en ekki vegna þess að þjóðin hefði komist að þeirri niðurstöðu að íslenskur örgjaldmiðill væri besta leiðin til framtíðar.

Þetta er kjarni málsins

Það er eitt að taka meðvitaða ákvörðun um sjálfstæðan gjaldmiðil eftir ítarlega greiningu á áhættu, kostnaði og stofnanalegum forsendum. Það er allt annað að sitja uppi með mynt vegna stríðsátaka og láta hana síðan verða varanlega. Íslenska krónan varð til með síðari hættinum. Hún er arfleifð fyrri heimsstyrjaldarinnar, eins konar stríðsminjar í efnahagskerfinu, úrelt og áhættusöm lausn sem hefur kostað þjóðina gríðarlegar fórnir. Þjóðin ætlaði sér ekki að standa ein í myntmálum. Hún varð skyndilega veglaus þegar alþjóðlegt kerfi hrundi.

Landið var algjörlega óundirbúið

Þegar Ísland fékk sjálfstætt myntsvæði var nánast engin umgjörð til staðar til að reka það. Enginn sjálfstæður seðlabanki var fyrir hendi, gjaldeyrisforðinn var veikur og engin trúverðug langtímastefna hafði verið mótuð í gengis- og peningamálum. Afleiðingarnar létu ekki á sér standa. Gjaldeyrisvandræði, verðbólga og gengisfall urðu rauður þráður í efnahagssögu þjóðarinnar. Þegar krónan lenti í vandræðum var gripið til hafta, skömmtunar, innflutningstakmarkana og annarra stjórnsýslulegra inngripa.

Þar birtist þversögnin sem þjóðin þarf loks að horfast í augu við: gjaldmiðillinn sem sagður er tákn frelsis og sjálfstæðis hefur aftur og aftur kallað á minna viðskiptafrelsi, höft, verðbólgu, miklar sveiflur og háa vexti.

Reikningurinn lendir hjá almenningi, fyrirtækjum og þjóðinni allri

Krónan er ekki aðeins seðlar og mynt. Hún er heill áhættu- og kostnaðarrammi sem leggst á íslenskt samfélag. Heimilin greiða fyrir hana með hærri húsnæðisvöxtum, verðtryggingu og meiri óvissu. Fyrirtækin greiða með hærri fjármagnskostnaði, gengisáhættu og erfiðari langtímaáætlanagerð. Ríkið og sveitarfélögin greiða hærri vexti af skuldum. Launafólk greiðir með verðbólgu, skertum kaupmætti og endalausri varnarbaráttu í kjarasamningum.

Þegar krónan veikist hækkar verð á matvælum, lyfjum, eldsneyti, byggingarefni og öðrum innfluttum vörum. Þegar hún styrkist versnar staða útflutningsfyrirtækja, iðnaðar og ferðaþjónustu. Almenningur borgar því í báðar áttir. Þegar gjaldmiðillinn hækkar skapast eitt vandamál og þegar hann lækkar skapast annað. Stöðugleikinn verður undantekning en ekki regla.

Afleiðingin er mikill umframkostnaður fyrir heimili, fyrirtæki, ríki, sveitarfélög og þjóðina alla miðað við stærri gjaldmiðla. Krónan skaðar þannig efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar í stað þess að styrkja það.

Eigin mynt er ekki sjálfkrafa sjálfstæði

Það stenst hvorki greiningu né reynslu að þjóð sé sjálfstæðari eingöngu vegna þess að hún hefur eigin gjaldmiðil. Gjaldmiðill á að auka efnahagslegt sjálfstæði, ekki grafa undan því. Þetta er að mínu mati einfaldasti og sanngjarnasti mælikvarðinn.

Hversu mikið sjálfstæði hefur ungt fólk sem kemst ekki inn á húsnæðismarkað vegna vaxta sem eru miklu hærri en innan evrunnar og þekkjast vart í nágrannaríkjum okkar? Hversu sjálfstæð er fjölskylda sem horfir á afborganir lána hækka eftir ákvörðun peningastefnunefndar? Og hversu sjálfstætt er fyrirtæki sem þarf fyrst að verja rekstur sinn fyrir eigin gjaldmiðli áður en það getur fjárfest eða ráðið fólk?

Það skerðir einnig sjálfstæði þjóðarinnar þegar reglulega þarf að grípa til hafta og neyðarráðstafana til að koma í veg fyrir að gjaldmiðillinn hrynji. Þjóðin hefur þrisvar orðið greiðsluþrota og einu sinni nærri gjaldþrota, sem að stórum hluta má rekja til vandamála krónunnar, ekki síst smæðar gjaldmiðilsins.

Í lokaályktun skýrslu Alþjóðamálastofnunar Háskóla Íslands frá 2014 um aðildarviðræður Íslands við ESB segir meðal annars: „Með aðild að myntbandalagi Evrópu leysist loks hin mikla þverstæða sem Íslendingar hafa barist við í hartnær heila öld; að geta notið samtímis fastgengis og frelsis í viðskiptum með vörur, þjónustu og fjármagn.“ Skýrslan taldi jafnframt að upptaka evru með aðild að myntbandalagi Evrópu gæti falið í sér „gríðarlegan velferðarábata fyrir Ísland.“

Raunverulegt efnahagslegt sjálfstæði felst í stöðugleika, fyrirsjáanleika og getu til að skipuleggja framtíðina, í anda Jóns Sigurðssonar og Norræna myntbandalagsins sem var í raun ígildi evrunnar. Það felst í að heimili geti tekið langtímalán á grunni stöðugleika, með fasta 3% vexti til 20–30 ára. Það felst í að fyrirtæki geti fjárfest og gert samninga án þess að gengissveiflur geti kippt rekstrargrundvellinum undan þeim.

Á þessum mælikvarða hefur krónan ekki styrkt sjálfstæði okkar. Hún hefur grafið undan efnahagslegu sjálfstæði þjóðarinnar.

Krónan er verkfæri – ekki trúaratriði

Gjaldmiðill á að þjóna samfélaginu. Samfélagið á ekki að þjóna gjaldmiðlinum. Mynt þjóðar þarf að standast einfalt próf og hún er aðeins réttlætanleg ef hún skilar betri árangri en aðrir raunhæfir kostir: lægri vöxtum, stöðugra verðlagi, meiri fjárfestingu, aukinni verðmætasköpun, hagþróun, kaupmætti og bættum lífskjörum.

Krónan hefur ítrekað kolfallið á þessu prófi síðustu hundrað ár. Saga hennar er saga gengisfalla, verðbólgu, hafta og mun hærri vaxta en sambærileg ríki þurfa að sætta sig við. Slík staða er ekki ásættanleg fyrir nokkra þjóð.

Samt er krónunni enn lýst sem ómissandi tæki til að bregðast við áföllum. Þegar nánar er að gáð má þó oft rekja tilefni og forsendur þessara áfalla til krónunnar sjálfrar. Það er enn einn veikleikinn sem hún stenst ekki. Gjaldmiðill er ekki þjóðfáni. Hann er efnahagslegt verkfæri fyrir fólkið, heimilin og þjóðina.

Þegar verkfæri skilar sömu neikvæðu niðurstöðunni aftur og aftur hlýtur að koma að því að við segjum: Hingað og ekki lengra. Raunar hefði sú stund átt að koma fyrir löngu.

Tímabært að leiðrétta söguleg mistök með upptöku stórs gjaldmiðils

Upptaka evru myndi stöðva þann skaða sem krónan hefur valdið og skapa meiri hagkvæmni í anda Norræna myntbandalagsins, sem reyndist Íslandi vel. Evran væri því að mörgu leyti afturhvarf til þeirrar grundvallarhugsunar sem sjálfstæðisbaráttan í anda Jóns Sigurðssonar byggðist á: að viðskiptafrelsi, stöðugleiki og efnahagslegar framfarir væru forsenda raunverulegs sjálfstæðis.

Norræna myntbandalagið sýndi að fullveldi og myntsamvinna geta farið vel saman. Evran byggist á sömu hugsun: að ríki deili stærra og stöðugra myntkerfi, dragi úr gengisáhættu og skapi betri skilyrði fyrir viðskipti, fjárfestingu og lífskjör.

Krónan var aldrei markmið sjálfstæðisbaráttunnar. Hún varð til vegna heimsstyrjaldar, uppbrots alþjóðlegs kerfis og skorts á öðrum lausnum. Hún er í raun úrelt, áhættusöm og dýr stríðsminja frá fyrri heimsstyrjöldinni. Hún átti aldrei að verða varanlegur gjaldmiðill þjóðarinnar.

Spurningin er því ekki hvort við fórnum sjálfstæðinu með því að yfirgefa krónuna. Spurningin er hversu margar kynslóðir til viðbótar við ætlum að láta fórna lífskjörum sínum fyrir gjaldmiðil sem varð til vegna stríðsátaka, hefur kostað þjóðina stórfé og aldrei staðið undir þeim kröfum sem gera verður til gjaldmiðils.

Með JÁ 29. ágúst gefst tækifæri til að kanna vandlega alla kosti og galla upptöku evru fyrir þjóðina og taka síðan ákvörðun á grunni gagna og betri upplýsinga.

Höfundur er fyrrverandi aðstoðarframkvæmdastjóri hjá Endurreisnar- og þróunarbanka Evrópu, EBRD, og hefur víðtæka innlenda og erlenda reynslu af greiningu, stefnumótun, alþjóðlegum fjármálum, EES- og ESB-málum, orku- og atvinnumálum. Hann er með meistaragráðu í alþjóðaviðskiptum frá Boston University og er viðskiptafræðingur frá Háskóla Íslands.