„Þessir hel­vítis út­lendingar skilja ekki neitt“

Konurnar lýsa því hvernig erlendur uppruni, takmörkuð íslenskukunnátta og ótti við að missa vinnuna settu mark sitt á fyrstu ár þeirra á vinnumarkaði hér á landi. Þær voru settar í ræstingar þrátt fyrir menntun, fengu óæskileg verkefni sem íslenskir starfsmenn gátu neitað og þurftu að sanna aftur og aftur að þær væru jafnhæfar öðrum.

Þetta kemur fram í BA ritgerð Körlu Önnu Karlsdóttur í félagsvísindum við Háskólann á Akureyri, sem fjallar um upplifun innflytjenda af kynþáttafordómum á íslenskum vinnumarkaði.

Karla ræddi við fimm konur á aldrinum 30 til 43 ára sem allar hafa búið á Íslandi í að minnsta kosti sex ár, sú sem lengst hafði búið hér í tuttugu ár, og meðalstarfsaldur þeirra á íslenskum vinnumarkaði var um þrettán ár. Allar störfuðu innan menntakerfisins þegar viðtölin fóru fram. Fjórar höfðu lokið háskólanámi, þar af tvær meistaragráðu, en sú fimmta var með sveinspróf í matreiðslu. Nöfnin Anna, Ásta, Bríet, Dóra og Emma eru gervinöfn.

Þrjár kvennanna sögðust hafa orðið fyrir kynþáttafordómum á vinnustöðum. Reynslan birtist sjaldnast í opinskáum árásum heldur frekar í óþægilegum athugasemdum, vanmati, félagslegri útilokun og því að þeim var síður treyst fyrir ábyrgð.

Menntun ekki metin að verðleikum

„Ég valdi þetta viðfangsefni þar sem ég hef mikinn áhuga á jafnréttismálum og stöðu innflytjenda á Íslandi. Frá upphafi vissi ég að ég vildi skrifa lokaritgerðina mína um málefni sem tengdust innflytjendum, enda hafði umræða um stöðu þeirra og framkomu gagnvart þeim á íslenskum vinnumarkaði vakið athygli mína,“ segir Karla í samtali við Vísi.

Karla segir að við frekari athugun hafi komið í ljós að margir innflytjendur sækja frekar í samskipti við aðra innflytjendur þar sem þeir upplifa meiri skilning, öryggi og stuðning innan þess hóps.

„Þeir tengja betur við sameiginlega reynslu sína og upplifa síður streitu í vinnuumhverfinu. Jafnframt kom fram að þeir upplifa sig ekki alltaf metna til jafns við aðra starfsmenn, jafnvel þótt þeir búi yfir meiri menntun eða víðtækari starfsreynslu,“ segir hún jafnframt.

„Það sem stóð helst upp úr var að menntun virtist oft ekki skipta eins miklu máli og ég bjóst við. Í mörgum tilfellum skipti íslenskukunnátta meira máli, sem er skiljanlegt upp að vissu marki. Hins vegar fannst mér áhyggjuefni að sjá dæmi um fólk með mikla menntun sem vann störf langt undir sinni hæfni.

Einnig kom fram að neikvæð reynsla á vinnustað getur haft áhrif á sjálfstraust innflytjenda. Það er þó mikilvægt að taka fram að þetta á ekki við um alla innflytjendur. Ég var búin að lesa mér töluvert til um efnið áður en ég hóf rannsóknina, þannig að niðurstöðurnar komu mér ekki mikið á óvart. Það sem kom mér þó mest á óvart var hvernig sumir viðmælendurnir lýstu framkomunni sem þeir höfðu upplifað á vinnustöðum. Ég hafði vonað og trúað að við værum komin lengra sem samfélag þegar kemur að því að koma fram við fólk af virðingu og jafnræði.“

Fimm konur með sömu byrjun

Allar konurnar fimm sem Karla ræddi við byrjuðu starfsferil sinn á Íslandi í ræstingum eða sambærilegum láglaunastörfum. Margar þeirra hófu störf á hótelum.

Þær sögðu almennt ekki hafa verið erfitt að finna einhverja vinnu. Mun erfiðara hefði hins vegar reynst að komast í störf sem hæfðu menntun þeirra, starfsreynslu og getu.

„Ég upplifði það þannig að þegar maður vill vinna finnur maður sér alltaf vinnu,“ segir Anna.

Vandinn var hins vegar sá að sömu störfin virtust standa erlendu konunum til boða aftur og aftur. Anna og Bríet voru þær sem sögðust hafa fundið mest fyrir kynþáttafordómum. Þær voru jafnframt þær best menntuðu í hópnum og höfðu hvor um sig lokið að minnsta kosti tveimur háskólagráðum. Menntunin virtist þó ekki opna þær dyr sem þær höfðu vonast eftir.

Var í átján ár í sama starfinu

Bríet festist í fyrsta starfinu sem hún fékk eftir komuna til Íslands og vann á sama vinnustað í rúmlega átján ár.

Hún hafði ítrekað bent yfirmanni sínum á menntun sína og sagt að hún gæti tekið að sér meiri ábyrgð. Það leiddi ekki til breytinga. Hún lýsir vinnustað þar sem hámenntað fólk af erlendum uppruna sinnti ræstingum. Þar hafi meðal annars starfað maður frá Frakklandi sem var með meistaragráðu í heimspeki.

Hún segir stjórnendur hafa sóst sérstaklega eftir nýkomnum innflytjendum í ræstingar þar sem þeir væru ódýrara vinnuafl.

„Þeir vilja frekar útlendinga í ræstingar, það er enginn frá Íslandi. Þeir vilja frekar fólk sem er nýtt á Íslandi því það er ódýrara.“

Að sögn Bríetar var erlenda starfsfólkið ekki aðeins sett í ákveðin störf heldur einnig haldið utan við félagsleg tengsl á vinnustaðnum. Hún segir samstarfsfólk og viðskiptavini stundum hafa talað um erlendu starfsmennina fyrir framan þá, líkt og þeir væru ekki viðstaddir eða gætu ekki skilið það sem sagt var.

„Verður örugglega ólétt“

Konurnar sögðu grófustu fordómana hafa birst á fyrstu vinnustöðum sínum á Íslandi. Þá töluðu þær minni íslensku, þekktu síður réttindi sín og höfðu takmarkaðri möguleika á að færa sig yfir í önnur störf.

Emma rifjar upp fyrsta vinnustað sinn, hótel þar sem allir starfsmennirnir voru íslenskir karlmenn.

Áður en hún hóf störf hafði einn þeirra rætt um hana við systur hennar.

„Fyrsta þegar hann sagði við mig og systur mína, þegar systir mín var með mér, bara: „Já, ef hún byrjar að vinna hér verður hún örugglega ólétt eftir stuttan tíma.“

Í ritgerðinni kemur fram að áreitni karlkyns starfsmanna gagnvart konunum hafi verið áberandi á sumum vinnustöðum. Lítið eða ekkert hafi verið brugðist við hegðuninni. Stundum virtist ríkja það viðhorf að konurnar ættu erfitt með að leita annað, enda útlendingar sem töluðu takmarkaða íslensku.

Þær stóðu því frammi fyrir vali sem var í raun ekkert sérstakt val: Að sætta sig við aðstæðurnar eða hætta á að missa lífsviðurværið.

„Sjálfstraustið fór niður“

Langvarandi vanmat hafði áhrif á það hvernig konurnar litu á eigin getu.

Bríet segir sjálfstraust sitt hafa minnkað eftir að hafa verið árum saman í starfi þar sem menntun hennar og reynsla var ekki metin.

„Sjálfstraustið mitt minnkaði. Það var líka vegna þess að ég var svo lengi þarna inni. Ég hafði enga trú á sjálfri mér.“

Fleiri konur úr hópnum lýstu þeirri tilfinningu að þær þyrftu að vinna meira en íslenskt samstarfsfólk til að fá sömu viðurkenningu. Þær þurftu ekki aðeins að sinna starfinu heldur einnig að sanna dag eftir dag að þær ættu skilið að vera þar.

„Mér finnst ég alltaf þurfa að gera betur af því að ég er útlendingur. Ég þarf alltaf að sýna, þú veist, að ég geti þetta,“ segir Emma.

Konurnar töldu erlenda starfsmenn oftar fá aukaverkefni og bera meira vinnuálag. Þeir voru taldir ólíklegri til að mótmæla eða segja nei.

Verkefnin sem Íslendingarnir neituðu

Anna segir yfirmenn hafa falið erlendum starfsmönnum verkefni sem þeir hefðu síður beðið íslenskt starfsfólk um að vinna.

„Yfirmenn myndu ekki spyrja Íslendinga að fara að gera þetta af því að Íslendingar kunna að segja nei. Íslendingar myndu mjög líklega segja: „Nei, ég ætla ekki að gera þetta. Þetta er ekki í mínum verkahring.“

Anna hafði ekki fasta starfsstöð líkt og íslenskir samstarfsmenn hennar. Hún var þess í stað send á milli staða eftir því hvar þurfti að vaska upp, þrífa eða sinna öðrum verkefnum sem þóttu síður eftirsóknarverð.

Hún segir óttann við að missa vinnuna hafa gert henni erfitt fyrir að setja mörk.

„Ég hugsaði það oft þannig að ég væri þakklát fyrir að hafa fengið vinnu. Ég ætti bara að halda kjafti og vera þakklát.“

Í ritgerðinni er bent á að aðstæður sem þessar geti skapað vítahring. Þegar starfsmaður upplifir endurtekið vanmat minnkar sjálfstraustið. Hann treystir sér síður til að mótmæla og tekur áfram að sér verkefni utan starfslýsingar vegna ótta við atvinnumissi. Þannig verður þögnin smám saman hluti af vinnunni.

Íslenskan breytti öllu

Íslenskukunnátta reyndist einn skýrasti áhrifaþátturinn í reynslu kvennanna.

Ásta og Dóra, yngstu þátttakendurnir, sögðust ekki hafa orðið fyrir kynþáttafordómum á vinnustað. Báðar höfðu náð mjög góðum tökum á íslensku.

Dóra segir tungumálið ráða miklu um það hvort starfsmaður verði hluti af hópnum eða standi utan hans.

„Það er allt öðruvísi þegar þú lærir tungumálið. Það skiptir miklu máli hvort þú talar íslensku eða ekki. Ef þú talar ekki íslensku eða talar ekki nógu vel þá líður mér eins og ég sé ekki partur af hópnum.“

Ásta taldi útlit sitt einnig hafa áhrif á reynslu sína. Hún sagðist mögulega hafa sloppið við kynþáttafordóma þar sem hún væri ekki dökk á hörund. Hún lýsti þó yfirmanni sem gerði skýra kröfu um að hún lærði íslensku. Yfirmaðurinn hefði hjálpað henni með einfaldari orðum, bendingum og blöðum í stað þess að skipta samstundis yfir í ensku.

„Hún vildi að ég myndi nota öðruvísi setningar, einfaldari orð, nota hendurnar og sýna mér með blöðum í staðinn fyrir að láta mig bara skipta yfir á ensku.“

Reynsla Emmu var allt önnur.

Þegar hún hóf störf talaði hún litla íslensku og segir ekki alla hafa sýnt henni þolinmæði eða viljað hjálpa henni að læra.

„Það voru sumir sem voru bara, þegar þeir voru reiðir: „Þessir helvítis útlendingar skilja ekki neitt.“

Virðingin kom með betri íslensku

Með aukinni menntun, starfsreynslu og betri íslenskukunnáttu breyttist viðmótið gagnvart sumum kvennanna.

Anna segir mun meiri virðingu vera borna fyrir henni nú en þegar hún hóf störf á Íslandi.

„Núna er ég með meiri reynslu og menntun og betri íslensku. Þá finnst mér ég fá alveg virðingu frá yfirmönnum.“

Niðurstöðurnar benda þannig til þess að góð íslenskukunnátta geti dregið úr fordómum og auðveldað erlendu starfsfólki að mynda tengsl á vinnustaðnum. Á sama tíma vekur það spurningar um hvers vegna virðing og sanngjörn framkoma virðast í sumum tilvikum háð því hversu vel starfsmaður talar íslensku.

Vissu að hægt væri að kvarta en gerðu það ekki

Allar konurnar sögðust vita að hægt væri að tilkynna áreitni eða kynþáttafordóma á vinnustað. Þær voru hins vegar óvissar um hvar skriflegar verklagsreglur væri að finna og hvað myndi gerast eftir að kvörtun væri lögð fram. Sumar tilkynntu ekki atvikin þar sem þær höfðu litla trú á að gripið yrði til aðgerða. Aðrar treystu sér ekki til þess vegna skerts sjálfstrausts eða ótta við að missa vinnuna.

Þær sem kvörtuðu fengu í sumum tilvikum loforð um að eitthvað yrði gert. Þeim loforðum var ekki alltaf fylgt eftir.

Í einu tilfelli var þó starfsmanni sem kvörtun beindist að sagt upp.

Engin kvennanna sagðist hafa hætt í starfi beinlínis vegna kynþáttafordóma. Það þýðir þó ekki að fordómarnir hafi ekki haft áhrif. Þeir birtust í verkefnunum sem þær fengu, tækifærunum sem þær fengu ekki, tengslunum sem mynduðust ekki og þeirri trú að þær mættu ekki gera athugasemdir.

Ekki aðeins einstök leiðindi

Í niðurstöðum rannsóknarinnar kemur fram að kynþáttafordómar á íslenskum vinnustöðum séu sjaldnast beinir, heldur komi þeir helst fram í duldu formi, einkum í formi öráreitis. Þá er bent á mikilvægi þess að vinnustaðir móti skýr tilkynningarferli sem er auðvelt að nálgast og efli fræðslu sem stuðlar að virðingarríkri vinnumenningu. Auk þess þurfi að taka til greina að tungumál sem og menning geta skapað áskoranir fyrir einstaklinga af erlendum uppruna. Mikilvægt sé því að sýna þessum viðkvæma hópi virðingu og þolinmæði í samskiptum.

„Haldist þessi staða óbreytt er hætta á að traust skerðist, ásamt því að starfsánægja minnkar og starfsmannavelta meðal innflytjenda eykst verulega. Það getur haft alvarlegar afleiðingar á íslenskan vinnumarkað.“

Þrátt fyrir að rannsóknir hafi sýnt fram á að innflytjendur mæti ýmsum hindrunum í opinbera kerfinu og á vinnustöðum hefur lítið verið gert til að koma í veg fyrir frekari mismunun.

„Mikilvægt er að grípa til aðgerða sem stuðla að meiri jöfnuði fyrir alla en ekki bara greina vandamálið. Ísland þróast með hverjum degi í mun fjölbreyttara samfélag og eru innflytjendur mikilvægur hluti þess. Því er nauðsynlegt að taka á þessum málum með opnum huga og að skapa umhverfi sem tryggir að allir komist að og séu virtir innan samfélagsins.“