Að gera illt verra - Verð­bólgan og á­byrgð stjórn­valda

„Væri mér mögulegt að lækka verðbólgu með því að sveifla hendi hefði ég gert það fyrir löngu síðan,“ voru lokaorð Daða Más Kristóferssonar, fjármála- og efnahagsráðherra í Kastljósi á miðvikudag. Tilefnið var stýrivaxtahækkun Seðlabanka Íslands og sú staðreynd að nýleg aukning verðbólgu hefur fyrst og fremst orsakast af hækkun opinberra gjalda og áhrifum stríðsátaka í Mið-Austurlöndum. Í Kastljósi firrti ráðherrann sig eigin ábyrgð og áhrifum hins opinbera á verðbólgu.

Það gefur því tilefni til að rifja upp eina nýlega ákvörðun ráðherrans sem kom ekki til umræðu í Kastljósi og sýnir að stundum þarf ekki annað en að „sveifla hendinni“ til að hafa bein áhrif á verðbólgu.

Þegar Daði sveiflaði hendinni

Í janúar 2026 hækkaði verð á bifreiðum um 13,3% og lagði 0,56 prósentustig til mánaðarhækkunar vísitölu neysluverðs.Hækkunin átti sér stað samhliða breytingum stjórnvalda á vörugjöldum af bifreiðum. Viðbrögð Daða Más á Alþingi voru að áhrif breytinganna væru „nákvæmlega í samræmi við það sem fjármálaráðuneytið spáði“. Sem skýringu á hækkuninni vísaði hann þó til álagningar á bifreiðar og sagði „slæmt þegar breytingar eru notaðar til að réttlæta hækkanir“.

Myndin hér að neðan setur þetta í samhengi. Bifreiðaliðurinn hefur alla jafna lítil áhrif á verðbólgu, en stóru stökkin smellpassa við verulegar hækkanir á opinberri gjaldtöku. Áhrifin eru sundurliðuð samkvæmt fastskattsvísitölu Hagstofunnar, sem er matskennd greiningarvísitala.

Hvað þýðir þetta?

Án þessarar hækkunar bifreiðaliðarins í janúar væri tólf mánaða verðbólgan í dag tæpum 0,6 prósentustigum lægri. Jafnvel ef við tökum aðeins út áhrifin af hækkun vörugjalda væri hún nú um hálfu prósentustigi lægri. Ein „sveifla“ af hendi Daða gat því sannarlega haft mælanleg áhrif á verðbólgu.

Það er munurinn á kjarasamningum í algeru uppnámi eða ekki. Samsvarandi hækkun á afborgunum húsnæðislána almennings eða ekki. Vítahringsáhrifum verðbólguvæntinga, verðhækkana og tapaðri tiltrú eða ekki. Vítahring sem hringsnýst enn.

Við þetta má svo bæta gífurlegri hækkun hitaveitugjalda mánuði áður, í desember 2025, um 9,2%, sem skrifast á sveitarstjórnarstigið (einna helst þáverandi meirihluta í Reykjavík) og sömuleiðis hækkun áfengis- og tóbaksgjalds um 3,7% sömu áramótin, sem skrifast kirfilega á Kristrúnu og Daða.

Það er þetta sem aðilar á vinnumarkaði tala um þegar þeir benda á að hið opinbera, bæði ríki og sveitarfélög, hafi ekki efnt sín loforð í kjarasamningum um að halda aftur af gjaldskrárhækkunum. Hækkanir sem voru allar pólitískar ákvarðanir.

Var fagnað of snemma?

„Já, planið er að virka. Það var plan og það er að virka. Fimm vaxtalækkanir á einu ári. Lægsta verðbólga frá árinu 2020.“ Þetta sagði Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra sigri hrósandi á Alþingi 15. desember síðastliðinn. Gæta mátti mikilla fagnaðarláta á stjórnarheimilinu þar sem ráðherrar og þingmenn gortuðu sig af árangrinum. Þá þegar voru aðvörunarbjöllurnar orðnar glóðheitar, þar sem hagfræðingar bankanna, Seðlabankans, ASÍ og sérfræðingar innan ráðuneytis Daða vöruðu við fyrirhuguðum gjaldskrárhækkunum og verðbólguáhrifum þeirra. Aðvaranir sem voru algerlega hunsaðar. Örskömmu síðar var svo þjóðaratkvæðagreiðslunni um aðildarviðræður við ESB flýtt og liggur sú ákvörðun nú framundan.

Vandinn er heimatilbúinn

Verðbólga síðustu ára hefur átt sér margar orsakir, en húsnæðisverð hefur verið burðarliður í henni. Alltof lítið var byggt í fjöldamörg ár, húsnæði varð að fjárfestingaspili og Airbnb og útleigubrask bættu enn í þrýstinginn, samhliða sprengju í ferðaþjónustu og fólksfjölgun. Og ekki má gleyma áhrifum vísitölutengingar leiguverðs og verðtryggingar.

Þar vegur ábyrgð stjórnvalda þungt. Aðgerðaleysi hins opinbera í húsnæðismálum hefur gert illt langtum verra. Við þetta bætast algerlega valkvæðar opinberar gjaldskrárhækkanir sem Seðlabankinn, ásamt fjölmörgum öðrum, bendir á að hafi hellt olíu á eldinn í afar viðkvæmu ástandi efnahagsmála á Íslandi.

Því þetta er alltaf spurning um pólitískar ákvarðanir og þær hverfa ekki þótt Ísland gangi inn í ESB og vilji taka upp evruna. Við fáum hana nefnilega ekki nema við tökum til í hagstjórninni sjálf.

Pólitík í búningi greiningar

Freistnivandi Daða Más og annarra evrusinna er mikill - að bölsóta krónunni. Sú var svo auðvitað frásögnin í gjaldmiðlaskýrslu sem ráðuneyti Daða gaf út í sumar. Í nýrri greinargerð, Seðlabankinn og AGS segja aðra sögu um krónu og evru en stjórnvöld, blasir við hversu illa sú mynd stenst samanburð við mat Seðlabankans og AGS á lykilatriðum eins og hlutverki krónunnar sem höggdeyfi við efnahagsáföll og sambærilegum stöðugleika á við aðra flotgengisgjaldmiðla. Í greiningu AGS eru kostir við evruna einnig taldir upp, en líka fórnarkostnaður, eins og sú nauðsynlega innri aðlögun sem á sér stað við efnahagsáföll í formi launarýrnunar, atvinnuleysis og niðurskurðar.

Spurningin er þó hvar línan liggur á milli efnahagslegrar greiningar og pólitískrar orðræðu hjá fjármálaráðherra flokks sem hefur ESB og upptöku evrunnar að sínu meginstefnumáli, í kjölfar þess að gjaldskrárhækkanir yfirvalda veltu aukinni fjárhagsbyrði yfir á almenning með fyrirsjáanlegum verðbólguáhrifum, þvert gegn loforðum í kjarasamningum og vörpuðu fyrirsjáanlegum neista í púðurtunnuna, algerlega að óþörfu.

Höfundur er formaður Sósíalistaflokks Reykjavíkur.