Er Ís­land nógu gott fyrir Evrópu?

Í umræðunni um Evrópusambandið spyrjum við stöðugt hvað Evrópa geti gert fyrir Ísland.

Hvað verður um krónuna? Sjávarútveginn? Landbúnaðinn? Hvað fáum við og hverju þurfum við að fórna?

En kannski ættum við líka að spyrja öfugt.

Hvers myndi Evrópa krefjast af Íslandi?

Ég bjó lengi á Spáni og kynntist samfélagi þar sem spilling var á sínum tíma sýnileg og mörkin milli kunningsskapar, greiða, valds og hreinnar spillingar gátu orðið óþægilega óskýr. Ég þekkti það ekki bara af fréttum. Ég sá þessa menningu í kringum mig.

Spánn er ekki laus við spillingu í dag. En breytingin sem ég hef séð er gríðarleg. Viðhorfið hefur breyst og aðhaldið er allt annað. Rannsóknir á spillingu ná til stjórnmálamanna, embættismanna og sveitarstjórna. Vald á ekki að veita skjól frá rannsókn.

Og þá komum við að Íslandi.

Ísland er heldur ekki laust við spillingu.

Við erum örsamfélag þar sem fólk þekkist, fjölskyldur tengjast og stjórnmál, stjórnsýsla og atvinnulíf skarast. Smæðin hefur marga kosti en hún getur líka skapað kunningjasamfélag þar sem erfitt verður að veita valdinu raunverulegt aðhald.

Þess vegna eigum við að þora að spyrja óþægilegra spurninga.

Er eftirlitið með stjórnsýslunni nægilega öflugt? Hefur lögregla næga sérþekkingu og sjálfstæði til að rannsaka spillingu? Er faglegt aðhald innan réttarkerfisins nægilegt? Og erum við tilbúin að rannsaka valdið þegar rannsóknin beinist að fólki sem sjálft tilheyrir valdakerfinu?

ESB er engin töfralausn gegn spillingu. Spilling finnst innan sambandsins eins og annars staðar.

En réttarríki, sjálfstæði stofnana, góð stjórnsýsla og barátta gegn spillingu eru meðal þeirra grundvallaratriða sem ríki þurfa að standast þegar þau sækjast eftir aðild.

Kannski er það einmitt hluti umræðunnar sem við höfum vanrækt.

Við höfum þegar fengið mikið frá evrópskri samvinnu. EES, Schengen, Erasmus og ótal réttindi sem okkur þykja nú sjálfsögð.

En samstarf snýst ekki bara um hvað við fáum.

Það snýst líka um hvaða kröfur eru gerðar til okkar.

Kannski er spurningin því ekki aðeins hvað Evrópa getur gert fyrir Ísland.

Kannski eigum við líka að þora að spyrja hvort meira utanaðkomandi aðhald, meira gagnsæi og meiri krafa um sjálfstæði stofnana gæti gert Íslandi gott.

Er Ísland nógu gott fyrir Evrópu?

Eða erum við kannski hræddari við þá spurningu en við viljum viðurkenna?

Ég segi Já, því ég vil m.a. minni spillingu en aðalega vil ég sjá hvað er í boði.

Guðmundur Ingi Þóroddsson

Höfundur er formaður Afstöðu-réttindafélags og sérhæfður í Evrópskum fangelsismálum