Opið bréf til ó­á­kveðinna kjós­enda

Kæru óákveðnu,

Nú nálgast ákvörðunin mikla eftir sumar sem hefur einkennst af hálfsannleika, oft hreinum ósannindum, brigslum og flokkadráttum. Bergmálshellar netsins hafa sannfært marga um að þeir einir hafi á réttu að standa. En klofin þjóð stendur samt frammi fyrir sömu vandamálum, hvernig sem atkvæðin falla.

Óvissa í hættulegum heimi

Við lifum á hættulegum tímum. Styrjöldin í Evrópu gæti auðveldlega breiðst út. Rússar beita netárásum, upplýsingaóreiðu, skemmdarverkum og pólitískum afskiptum í Evrópu og vopnuð átök gætu færst nær okkur. Ekki er lengur hægt að treysta á Bandaríkin með sama hætti og áður, og kannski alls ekki. Bandaríkin beita Kanada nú miklum þrýstingi og á Grænlandi hefur ótti við fyrirætlanir Bandaríkjastjórnar farið vaxandi. Rætt hefur verið um nánari tengsl Kanada við Evrópusambandið, jafnvel formlega aðild, til þess að treysta stöðu landsins. Trump á enn rúm tvö ár eftir, en hann er fyrst og fremst einkenni, ekki orsök þeirra breytinga sem hafa orðið í Bandaríkjunum.

Núverandi og fyrrverandi ríkisstjórnir Íslands hafa gert allt sem þær hafa getað til að viðhalda sem sterkustum tengslum við lýðræðisríkin til þess að tryggja öryggi landsins. Sú sem nú situr leggur meiri áherslu á Evróputengslin enda hefur óvissan um Bandaríkin aukist stórlega. Bandarískur herforingi segist ætla að auka viðbúnað á Íslandi. Höfum við sem þjóð eitthvert val? Evrópuþjóðirnar reyna allt til að styrkja sig og efla samstöðu sín á milli til þess að verja sjálfstæði sitt. Ekki dettur Dönum í hug að ganga úr Evrópusambandinu. Þvert á móti hefur aðild aldrei verið mikilvægari fyrir Danmörku.

Er rétt við þessar aðstæður að segja nei á morgun og loka þeirri leið sem stjórnvöld vilja fara í ljósi óvissunnar í okkar heimshluta og þeirra upplýsinga sem þau hafa?

Krónan og peningalegur stöðugleiki

Um áratugaskeið hefur ekki reynst unnt að tryggja peningalegan stöðugleika hér innanlands. Vextir eru mun hærri en í sambærilegum ríkjum. Í Færeyjum er unnt að taka 30 ára húsnæðislán með föstum vöxtum út lánstímann. Færeyingar geta þannig tekið lán og vitað hvað þeir munu greiða í afborganir og vexti eftir 20 ár, 25 ár og jafnvel 30 ár (í óverðtryggðum krónum 😊). Af hverju þeir en ekki við?

Áramótagrein Ólafs Thors, forsætisráðherra, árið 1962 um mikilvægi ábyrgðar á vinnumarkaði og í gengismálum gæti alveg eins hafa verið skrifuð í dag. Núverandi forsætisráðherra gæti lesið hana beint upp og við myndum halda að hún hefði sjálf skrifað hana. Það er hjákátlegt að horfa á forystufólk SA og launþega kýtast í fjölmiðlum um hverjum verðbólgan sé að kenna. Persónur koma og fara en hlutverkin eru þau sömu og orðin breytast lítið þótt áratugir líði. Mikið væri gott ef kraftar þessa ágæta fólks færu í eitthvað uppbyggilegra.

Seðlabankinn hefur verið sjálfstæður og að mestu undir faglegri stjórn í aldarfjórðung og honum er sannarlega stjórnað samkvæmt kúnstarinnar reglum. Fjöldi hagfræðinga undirbýr hverja ákvörðun. En samt er erfitt að gera langtímasamninga í krónum og verðtrygging leigu, lána og annarra samninga er regla fremur en undantekning. Þegar verð á innflutningi hækkar og verðbólga eykst, þá hækkar verðtryggð leiga, sem aftur hækkar kostnað fyrirtækja sem velta honum út í verðlagið. Húsnæðiskostnaður vegur þungt í vísitölu neysluverðs. Þetta ýtir undir frekari verðbólgu sem síðan hækkar leiguna enn frekar, sem aftur ýtir undir verðbólgu. Kannski þarf að hafa vanist slíku kerfi til að finnast það eðlilegt.

Þjóðin skiptist í þá sem eiga verðtryggðar eignir og þá sem skulda verðtryggt. Krónan er góð fyrir þá sem eiga, slæm fyrir þá sem skulda og verst fyrir þá sem leigja.

Er rétt að segja nei á morgun við þessar aðstæður og vona að allt geti batnað ef bara „við“ lækkum vexti? En það er ekkert „við“. Það eru stjórnmálamenn sem vilja eyða, forstjórar leigufyrirtækja sem vilja hagnast og foringjar hagsmunasamtaka sem vilja líta vel út – á morgun og kannski daginn eftir.

Dýrtíð og aftur dýrtíð

Það er ekki rétt að verðlag myndi lækka um 25% við inngöngu í ESB eins og sumir hafa haldið fram. Verð í hálaunalandi verður aldrei eins lágt og í landi þar sem laun eru lægri. Það er gott að vera Íslendingur á Spáni en dapurt að vera Spánverji á Íslandi. En verðlag gæti lækkað vegna lægra verðs á landbúnaðarvörum og hugsanlega aukinnar samkeppni á ýmsum mörkuðum, til dæmis í tryggingum og bankastarfsemi.

Er þá rétt að segja nei á morgun?

Hverjir hafa hagsmuna að gæta?

Þeir sem hafa staðið á bak við nei-herferðina í sumar hafa margir hverjir hagsmuna að gæta af því að útkoman verði nei á morgun. Kemur svo sem ekki á óvart. En þessir aðilar og álitsgjafar þeirra hafa rembst eins og rjúpan við staurinn til þess að fá þetta nei, rétt eins og þeir gerðu í baráttunni gegn hækkun veiðigjalds í fyrra. Er það tilviljun? Stór útgerðarfyrirtæki hafa um árabil verið áberandi í eignarhaldi fjölmiðla. Það er því eðlilegt að spyrja hvaða áhrif slíkir hagsmunir hafa á opinbera umræðu þegar stórir fjárhagslegir hagsmunir útgerðarinnar eru undir.

En ef málflutningur þessara aðila er réttur, hvað hafa þeir þá að óttast við að ferlið haldi áfram og þjóðin segi einfaldlega nei þegar og ef óhagstæður samningur liggur fyrir? Gæti verið að eiginhagsmunir ráði þar einhverju um og að það sem þessir aðilar óttist mest sé að baráttan fyrir nei verði mun erfiðari þegar samningurinn sjálfur liggur á borðinu?

Við höfum öll hag af vel reknum fyrirtækjum og eigendur þeirra eiga skilið að hagnast. En ef sumir þessara eigenda reyna að hafa svo stórfelld áhrif á lýðræðislegar ákvarðanir má spyrja hvort þessi glæsilegu fyrirtæki séu hluti af þjóðfélaginu okkar – eða hvort við séum orðin hluti af þeim.

Að halda valkostum opnum

Sá sem þetta skrifar veit ekki fyrir víst í dag hvort best sé fyrir Ísland að ganga í ESB, þótt margt bendi til þess. Það á eftir að semja, reikna út og kortleggja áhrif hugsanlegs samnings á atvinnugreinar, peningamál, utanríkismál og margt fleira. Facebook-færslur frá sumrinu 2026 duga skammt. Og heimurinn breytist hratt.

Mun lýðræðið standast þingkosningarnar í Bandaríkjunum í nóvember? Munu Bandaríkin taka yfir Grænland bara af því að einhver hvíslaði þeirri hugmynd í eyra forsetans? Mun styrjöld breiðast út í Evrópu? Verður heiminum skipt í áhrifasvæði stórveldanna í ríkari mæli en nú er? Munu popúlistar ná völdum í Þýskalandi og Frakklandi? Mun NATO-sáttmálinn halda? Óvissan hefur sjaldan verið meiri.

Við mikla óvissu er skynsamlegt að taka lítil skref. Að halda áfram samningaviðræðum er eitt skref. Að leggja síðan samninginn fyrir þjóðina er annað. Og kjósendur fá síðar tækifæri til að meta stefnu stjórnvalda í alþingiskosningum. Á hverju stigi gefst tækifæri til að breyta um kúrs ef aðstæður breytast eða nýjar upplýsingar koma fram.

Að segja nei á morgun og loka þessari leið er hins vegar stórt skref. Betra væri að ræða hvernig megi leysa þessi mál á yfirvegaðan hátt. Kannski eru aðrar leiðir mögulegar, en hverjar eru þær?

Góð stjórnkænska felst í því að halda valkostum opnum þegar óvissan er mikil. Og óvissan hefur ekki verið meiri í áratugi.

Höfundur er prófessor í hagfræði við Háskóla Íslands.