Goðarnir fóru aldrei – þeir skiptu bara um nafn

Íslendingar lögðu niður goðaveldið á þrettándu öld. Eða það höfum við að minnsta kosti sagt okkur sjálfum.

En kannski hvarf goðaveldið aldrei. Kannski breyttust aðeins starfsheitin.

Á þjóðveldisöld byggðist pólitískt vald á goðum, fylgismönnum þeirra, eignum, bandalögum og hagsmunum. Þingmaður gat sagt sig frá einum goða og gengið til liðs við annan ef honum þótti sá síðarnefndi betur fallinn til að gæta hagsmuna sinna.

Í dag köllum við þetta stjórnmálaflokka.

Við fylgjum ekki lengur goðum heldur flokkum og formönnum þeirra. Við getum skipt um fylgi, rétt eins og þingmaður þjóðveldisaldar gat skipt um goða.

Á yfirborðinu hefur allt breyst.

Undir yfirborðinu er kerfið óþægilega kunnuglegt.

Auðlindir skapa vald

Á tímum goðanna byggðist auður fyrst og fremst á landi, búfé, vinnuafli og tengslum. Sá sem átti mikið gat byggt upp áhrif og fylgi.

Í dag eru eignirnar aðrar, en lögmálið svipað.

Land, orka, fjármagn og ekki síst fiskveiðiheimildir skapa gríðarleg verðmæti. Þar sem mikil verðmæti safnast saman verða til áhrif.

Það ætti því engum að koma á óvart að sjávarútvegurinn hafi mikið pólitískt vægi á Íslandi.

En hér er mikilvægur munur á gamla og nýja goðaveldinu.

Gamli goðinn varð sjálfur að mæta á þing.

Nútímagoðinn þarf þess ekki.

Hann þarf aðeins að hafa aðgang að þeim sem sitja þar.

Valdið þarf ekki lengur sæti á Alþingi

Stórir hagsmunaaðilar þurfa ekki að stofna eigin stjórnmálaflokka eða gefa stjórnmálamönnum bein fyrirmæli.

Vald í nútímasamfélagi er fágaðra en svo.

Það felst í atvinnu, fjármagni, tengslaneti, hagsmunasamtökum, aðgangi að ráðamönnum og áhrifum á opinbera umræðu.

Á Íslandi verður þetta sérstaklega áberandi vegna smæðarinnar. Hér eru fáir ráðherrar, fá stór fyrirtæki í mörgum atvinnugreinum og stutt á milli pólitísks, efnahagslegs og persónulegs valds.

Þar kemur venjulegi launamaðurinn inn í myndina.

Galeiðuþrællinn

Ég hef stundum hugsað um venjulegan launamann sem galeiðuþræl.

Það er harkaleg samlíking. Hún á að vera það.

Maðurinn vaknar á morgnana, mætir í vinnuna, borgar af húsnæðinu, greiðir skatta, kaupir mat og reynir að halda fjölskyldunni á floti.

Hann má kjósa.

Hann má hafa skoðanir.

Hann má gagnrýna.

En hann veit líka hver borgar launin hans.

Í litlum samfélögum getur eitt stórt fyrirtæki skipt heilt byggðarlag máli. Þar er ekki alltaf einfalt að tala gegn þeim hagsmunum sem halda atvinnulífinu gangandi.

Formlega er maður frjáls.

En efnahagslegt frelsi skiptir líka máli.

Galeiðuþrællinn má hafa skoðanir á því hvert skipið siglir.

En hann veit hver á skipið.

Barið til hlýðni

Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður við Evrópusambandið vakti þessa hugsun hjá mér á ný.

Spurningin var ekki hvort Ísland ætti að ganga í Evrópusambandið.

Spurningin var hvort við ættum að kanna hvaða samningur stæði okkur til boða.

Stjórnvöld höfðu jafnframt ítrekað gert það ljóst að Ísland myndi ekki semja frá sér yfirráð yfir fiskveiðiauðlindinni eða samþykkja niðurstöðu sem gengi gegn grundvallarhagsmunum þjóðarinnar.

Þess vegna er enn erfiðara að skilja þá hörku sem einkenndi baráttuna gegn því einu að setjast að samningaborðinu.

Það var ekki verið að biðja þjóðina um að afhenda Brussel fiskinn.

Það var ekki verið að samþykkja sameiginlega fiskveiðistefnu Evrópusambandsins.

Það var ekki verið að framselja fiskveiðilögsöguna.

Það var verið að spyrja hvort við ættum að kanna hvað við gætum fengið og hvað við þyrftum að gefa eftir — og taka síðan afstöðu til niðurstöðunnar.

Samt var stór hluti umræðunnar rekinn eins og þjóðin stæði frammi fyrir óafturkræfri ákvörðun um að fórna einni mikilvægustu auðlind landsins.

Ég ætla ekki að halda því fram að fólk hafi verið neytt til að kjósa nei. Fólk hafði margar gildar ástæður fyrir afstöðu sinni.

En þá verður samt réttmætt að spyrja:

Hvers vegna mátti þjóðin ekki einfaldlega sjá hvað stæði henni til boða?

Ef niðurstaðan hefði verið óásættanleg hefði verið hægt að segja nei.

Ef kröfur Evrópusambandsins hefðu ógnað stjórn Íslands á fiskveiðiauðlindinni hefði verið hægt að standa upp frá borðinu.

En það tækifæri fékk þjóðin aldrei.

Og þegar starf þitt, húsnæði eða framtíð byggðarlagsins er nátengt þeim atvinnuhagsmunum sem halda uppi mestu andstöðunni þarf engan að standa yfir þér með svipu.

Kerfið sjálft sér um agann.

Þannig er hægt að berja fólk til hlýðni án þess að nokkur snerti það.

Goðinn vissi þetta líka

Goðinn á þjóðveldisöld vissi að fylgi byggðist ekki aðeins á sannfæringu.

Það byggðist á hagsmunum.

Ég styð þig.

Þú verndar mig.

Ég fylgi þér.

Þú gætir minna hagsmuna.

En hvað köllum við það þegar svipað samband birtist í nútímasamfélagi?

Stór atvinnugrein segir að hagsmunir hennar séu hagsmunir samfélagsins.

Stjórnmálaflokkur tekur sömu afstöðu.

Kjósandinn sem vinnur hjá atvinnugreininni eða býr í samfélagi sem byggir afkomu sína á henni veit hvað er undir.

Þá þarf engan goða með sverð.

Launaseðillinn dugar.

Þunna línan

Það er oft ótrúlega stutt leið frá því að gagnrýna vald yfir í það að verða hluti af því.

Menn geta staðið lengi fyrir utan kerfið og fordæmt misskiptingu, forréttindi og óréttlæti. Þeir geta talað fyrir hönd hins venjulega manns og sagt að samfélagið sé hannað fyrir þá sem eiga mest.

En prófraunin kemur þegar dyrnar opnast.

Þegar staðan býðst.

Þegar völdin koma.

Þegar áhrifin koma.

Þegar peningarnir koma.

Þá kemur stundum í ljós að það var ekki kerfið sjálft sem var svo óþolandi. Vandamálið var kannski fremur að viðkomandi hafði ekki sjálfur sæti við borðið.

Fólk breytist þegar það kemst til valda. Ekki allir, en nógu margir til þess að þetta sé gamalt og kunnuglegt mynstur.

Sá sem áður sat við árina og bölvaði skipstjóranum getur orðið furðu fljótur að gleyma lífinu niðri á dekkinu þegar honum sjálfum er boðið upp í stýrishúsið.

Þá verða gömlu hugsjónirnar stundum sveigjanlegri.

Óréttlætið minna áberandi.

Misskiptingin skyndilega flóknara mál.

Og menn fara að finna ágætis rök fyrir kerfinu sem þeir áður fordæmdu.

Þarna skiptir hugmyndafræðin kannski minna máli en við viljum viðurkenna.

Mannlegt eðli er það sama.

Vald freistar.

Auður freistar.

Staða freistar.

Og þegar menn komast sjálfir inn fyrir dyrnar er hætt við að þeir gleymi þeim sem enn standa fyrir utan.

Eins og Orwell orðaði það:

Sumir eru jafnari en aðrir.

Hver á eiginlega Ísland?

Þessi spurning er stærri en Evrópusambandið.

Hún snýst um fiskinn.

Orkuna.

Landið.

Fjármagnið.

Og að lokum lýðræðið sjálft.

Við segjum að auðlindir Íslands séu eign þjóðarinnar.

En eign sem maður hefur lítið vald yfir er einkennileg eign.

Ef þjóðin á fiskinn, hver ræður þá raunverulega verðmætunum sem hann skapar?

Ef þjóðin á orkuna, hver ákveður hvernig arðinum af henni er skipt?

Og ef stjórnmálaflokkarnir eiga að þjóna almenningi, hvers vegna virðast þeir svo oft taka mið af þeim sem þegar ráða yfir mestu efnahagslegu afli?

Þetta eru spurningar sem frjálst samfélag á að þola.

Nýja goðaveldið

Auðvitað búum við við allt annað samfélag en Íslendingar á þjóðveldisöld.

Við höfum almennan kosningarétt, mannréttindi, verkalýðsfélög, dómstóla, stjórnsýslu og fjölmiðla.

En mannlegt eðli hefur breyst minna.

Auður sækist enn eftir áhrifum.

Vald sækist enn eftir meira valdi.

Og þeir sem eiga mikið eiga auðveldara með að láta hlusta á sig en maðurinn sem vaknar á morgnana og fer að róa.

Goðinn situr ekki lengur í skála sínum með vopnaða menn í kringum sig.

Hann situr kannski í stjórnarherbergi.

Hann þarf ekki sjálfur að fara á Alþingi.

Flokkurinn sér um það.

Og úti á dekki situr almenningur við árarnar.

Við megum velja á milli skipstjóra.

Við megum jafnvel skipta um goða.

En svo lengi sem við spyrjum ekki hver á galeiðuna, hver ræður ferðinni og hver fær verðmætin sem hún flytur, hefur minna breyst en við viljum viðurkenna.

Kannski lögðu Íslendingar aldrei niður goðaveldið.

Kannski lögðum við bara niður starfsheitið „goði“.

Höfundur er landfræðingur og MBA.