„Ég hélt að svefnlyfin væru að hjálpa henni“

Saga hennar endurspeglar stöðu tugþúsunda Íslendinga sem nota svefnlyf að staðaldri, þótt þau séu fyrst og fremst ætluð til skammtímanotkunar. Drífa vissi lítið um áhættuna sem getur fylgt lyfjunum meðan móðir hennar lifði en í dag leggur hún sitt af mörkum til að fræða aðra um hana.

Það hefur í raun ekki þótt neitt tiltökumál að vera á svefn- og slævandi lyfjum hér á landi í gegnum tíðina. Íslendingar hafa lengi verið meðal þeirra þjóða sem nota mest af slíkum lyfjum. Landinn notaði til að mynda næstmest af svefn- og slævandi lyfjum af þeim OECD-ríkjum sem skiluðu samanburðarhæfum gögnum árið 2024.

Konur og aldraðir nota langmest

Samkvæmt upplýsingum frá Landlækni notuðu tæplega 25 þúsund manns svokölluð Z-svefnlyf, eins og Stilnoct og Imovane, eða önnur slævandi lyf á síðasta ári. Konur nota tæplega tvöfalt meira af svefnlyfjum en karlar og notkunin eykst með hækkandi aldri. Yfir þriðjungur 80 ára og eldri notaði slík lyf á síðasta ári.

Nokkuð hefur dregið úr notkun hefðbundinna svefn- og slævandi lyfja á síðustu árum en vísbendingar eru um að hluti notkunarinnar sé að færast yfir í aðra lyfjaflokka, meðal annars ofnæmis- og taugalyf sem eru þá einnig notuð vegna svefnvanda. Tvöfalt fleiri nota til dæmis ofnæmislyfið Atarax í dag en fyrir tíu árum og um helmingi fleiri Phenergan.

Endaði í hjólastól

Drífa Sigfúsdóttir segir að móðir hennar hafi notað svefnlyf í mörg ár og telur að notkunin hafi haft alvarlegar afleiðingar.

„Móðir mín átti við svefnleysi að stríða og var gefið svefntöflur í mörg ár. Lyfjagjöfin hélt áfram þegar hún fór á hjúkrunarheimili. Afleiðingarnar af því, vil ég meina, er að þar datt hún hvað eftir annað þegar hún var að fara fram úr á nóttunni með þeim afleiðingum að hún brotnaði oftar en einu sinni,“ segir Drífa.

Að lokum hafi aðstandendur og starfsfólk tekið þá erfiðu ákvörðun að móðir hennar skyldi fara í hjólastól til að koma í veg fyrir fleiri alvarlegar byltur. Það hafi reynst henni þungbært.

„Hún vildi alltaf standa upp,“ segir Drífa.

Móðir hennar hafi fram að því hreyft sig mikið og það hafi ekki átt við hana að sitja kyrr. Drífa segir að henni hafi liðið illa yfir því að sjá móður sína fasta í stólnum og að hún sé enn með samviskubit vegna þess.

„Ég hefði gjarnan viljað vita það sem ég veit núna. Þá hefði þetta kannski verið öðruvísi.“

„Það var bara aldrei minnst á það“

Það sem situr í Drífu er að enginn ræddi við fjölskylduna um hvort svefnlyfin gætu haft neikvæð áhrif á móður hennar.

„Það var bara aldrei minnst á það.“

Hún segir að á þessum tíma hafi hún sjálf vitað sáralítið um svefnlyf og talið að það mætti taka þau árum saman. Það breyttist þegar hún tók þátt í Sofðu vel, fræðsluverkefni um svefn og svefnlyf sem unnið var í samstarfi við Landssamband eldri borgara á síðasta ári. Drífa sem var var annar tveggja aðaltalsmanna verkefnisins fyrir hönd sambandsins. Eftir því sem hún kynnti sér málið varð saga móður hennar sífellt áleitnari.

Í átakinu komst hún meðal annars að því að lyf sem fólk hafði jafnvel tekið árum saman eru fyrst og fremst hugsuð sem skammtímalausn við svefnvanda. Þá getur notkun þeirra verið varasöm einkum fyrir eldra fólk og tengst slævingu, rugli, minnistruflunum, jafnvægisvanda og byltum.

„Ég hélt að svefnlyfin væru að hjálpa henni,“ segir Drífa.

Undrandi og reið

Vitneskjan hafði mikil áhrif á Drífu. Hún segist hafa orðið undrandi og reið yfir því að hafa ekki vitað meira um mögulegar afleiðingar lyfjanna meðan móðir hennar var á lífi. Það varð drifkrafturinn að baki þátttöku hennar í Sofðu vel. Þegar formlega verkefninu lauk á síðasta ári ákvað Drífa að halda áfram.

„Eftir að ég fékk þessa þekkingu á málinu fannst mér rosalega mikilvægt að halda áfram. Þannig getum við lagað ástandið. Ég vil sjá árangur.“

Drífa hefur síðan haldið áfram að kynna áhrif og aukaverkanir svefnlyfja í sjálfboðavinnu. Hún hefur meðal annars kynnt efnið fyrir starfsfólki sem vinnur að öldrunarmálum á Landspítala og hyggst halda fyrirlestra fyrir eldri borgara og heilbrigðisstarfsfólk.

„Ég er til í að kynna þetta fyrir öllum sem vilja hlusta. Það er svo mikilvægt að fólk sé meðvitað um áhættuna af svefnlyfjanotkun,“ segir hún.

„Fólk verður hissa“

Viðbrögðin sem Drífa fær styrkja hana í þeirri trú að þörf sé á stöðugri fræðslu um mögulega skaðsemi svefnlyfja.

„Mér finnst flestir verða jafn hissa, eins og ég varð, þegar þeir heyra af mögulegum aukaverkunum. Mér finnst almennt að fólk viti ekki um afleiðingarnar," segir Drífa að lokum

Fræðslan hefur áhrif

Samkvæmt upplýsingum frá aðstandendum Sofðu vel var gerð könnun meðal rúmlega tvö þúsund eldri borgara eftir að átakinu lauk. Niðurstöðurnar voru að meðal þeirra sem höfðu kynnt sér fræðsluefnið og notað svefnlyf áður sagðist næstum helmingur hafa minnkað notkun eða hætt alveg að nota lyfin eftir að hafa kynnt sér efnið. Þá var fólk mun meðvitaðra um aukaverkanir og áhættu sem getur fylgt slíkum lyfjum.

Svefnlyfjaþjóðin

Í nýjum Kompás er kafað ofan í svefnlyfjanotkun Íslendinga og spurt hvað gerist þegar lyf sem eiga fyrst og fremst að vera skammtímalausn verða hluti af kvöldrútínu árum saman.

Rætt er við fólk sem hefur sjálft séð afleiðingar langtímanotkunar, íslenska og erlenda sérfræðinga og fólkið á bak við Sofðu vel. Skoðað er hvers vegna notkunin er svo mikil hér á landi, hvað rannsóknir segja um áhrifin þegar lyfin eru tekin til langs tíma og hvers vegna áhættan af ýmsum aukaverkunum eykst með aldrinum.

Þá er einnig skoðað hvort breyting sé að verða á því hvaða lyf eru notuð við svefnvanda – og hvort hluti notkunarinnar sé að færast frá hefðbundnum svefnlyfjum yfir í önnur slævandi lyf.