Hver á skömmina?

17. október er alþjóðlegur baráttudagur gegn fátækt, sem Sameinuðu þjóðirnar stofnuðu til árið 1987, til að vekja athygli á fátækt og réttindum fólks sem búa við örbirgð og félagslega einangrun.Nýjustu birtu tölur Hagstofu Íslands um lágtekjur sýna að 9% landsmanna voru undir lágtekjumörkum árið 2023, eða um 35 þúsund manns. Þótt slíkar tölur mæli ekki fátækt í öllum sínum myndum sýna þær að stór hópur fólks býr við mjög takmarkað fjárhagslegt svigrúm.

Íslenskt samfélag státar af ríkidæmi og velferð, en á bak við þá mynd leynist önnur staðreynd. Samkvæmt rannsókn Vörðu fyrir ÖBÍ réttindasamtök frá árinu 2023 bjó rúmlega þriðjungur svarenda sem þáðu örorku- eða endurhæfingargreiðslur við efnislegan skort eða verulegan efnislegan skort. Nær einn af hverjum fimm bjó við verulegan skort og þrír af hverjum fjórum áttu erfitt með að ná endum saman. Þetta eru ekki aðeins tölur á blaði. Þetta er fólk sem þarf að velja á milli nauðsynja, neita sér um eðlilega þátttöku í samfélaginu og glíma jafnvel við skömmina sem fylgir því að eiga ekki fyrir daglegri framfærslu.

Í landskönnun Íslensku æskulýðsrannsóknarinnar vorið 2025 sögðust 17% barna í 4. bekk og 13% barna í 5. bekk hafa farið „oft“ eða „stundum“ svöng í rúmið síðustu sjö daga vegna þess að ekki var til matur heima. Hjá eldri grunnskólabörnum var spurt aðeins öðruvísi. Árið 2025 sögðust 11% í 6. bekk, 9% í 7. bekk, 6% í 8. bekk og 5% í bæði 9. og 10. bekk hafa sleppt því að borða að minnsta kosti um það bil vikulega vegna þess að ekki voru nægir peningar til að kaupa mat.

Þegar rætt er um fátækt á Íslandi verður ekki litið fram hjá stöðu öryrkja. Margir hafa takmarkaða möguleika á að bæta tekjur sínar með aukinni atvinnuþátttöku og eru því háðir því að almannatryggingakerfið tryggi þeim viðunandi framfærslu. Þegar stór hluti tekna fer í húsnæði, mat, lyf og aðrar nauðsynjar verður lítið eftir til að taka þátt í samfélaginu á sömu forsendum og aðrir.

Fátækt snýst nefnilega ekki eingöngu um það hvort matur sé á borðinu. Hún snýst líka um frelsi, þátttöku og reisn. Hún birtist þegar fólk frestar tannlæknaheimsókn, sleppir því að hitta vini vegna kostnaðar, getur ekki veitt börnum sínum sömu tækifæri og jafnaldrar þeirra fá eða þarf að kvíða hverjum óvæntum reikningi.

Ofan á fjárhagsáhyggjurnar getur síðan lagst önnur byrði. Skömmin. Í samfélagi þar sem vinna og sjálfsbjargarviðleitni eru sterklega tengd hugmyndum okkar um sjálfstæði og verðmæti einstaklingsins getur verið erfitt að ná ekki endum saman. Fyrir öryrkja getur þessi tilfinning orðið enn þyngri. Fólk getur upplifað tvöfaldan stimpil, annars vegar vegna þess að það er utan hins hefðbundna vinnumarkaðar og hins vegar vegna þess að það hefur lítið á milli handanna.

Skömmin getur orðið til þess að fátæktin verði ósýnileg. Fólk afþakkar boð, finnur afsakanir fyrir því að taka ekki þátt og segir jafnvel sínum nánustu ekki frá því hversu erfið staðan er. Þannig verður fátækt ekki aðeins efnahagslegt ástand heldur getur hún einnig leitt til félagslegrar einangrunar og þess að fólk upplifi sig á jaðri samfélagsins.

Dagur fátækra ætti því ekki aðeins að vera dagur talna og tölfræði. Hann ætti að minna okkur á fólkið á bak við tölurnar. Að búa við örorku eða fátækt segir ekkert um verðmæti manneskju. Samfélagslegt öryggiskerfi á ekki aðeins að tryggja að fólk lifi af frá einum mánuði til annars. Markmiðið hlýtur einnig að vera að fólk geti lifað með reisn og tekið þátt í samfélaginu.

Í tilefni dagsins er því ástæða til að spyrja ekki aðeins hversu margir séu undir lágtekjumörkum, heldur líka hvernig lífið er þegar hver króna skiptir máli. Og kannski mikilvægast. Hvernig getum við byggt samfélag þar sem enginn þarf að skammast sín fyrir að þurfa aðstoð?

Höfundur situr í Kjarahóp ÖBÍ réttindasamtaka.