Á­kall um sam­starf – Ekki bara sam­tal

Hún hefur ekki farið fram hjá mörgum undanfarna daga, sú mikla umræða um fyrirhugaðar skattahækkanir og nýjar álögur sem munu að verulegu leyti koma niður á ferðaþjónustunni og þeim samfélögum sem byggja afkomu sína m.a. á henni. Þar á Suðurlandið mikið undir og er þar af leiðandi verulega berskjaldað í þessari undarlegu vegferð.

Á mínum tiltölulega stutta ferli í sveitarstjórnarmálum man ég vart eftir því að hafa upplifað jafn mikla togstreitu milli ríkis og sveitarfélaga og nú. Sérstaklega finnst mér bilið hafa breikkað milli ríkis og sveitarfélaga á landsbyggðinni. Við upplifum okkur í eilífri varnarbarátta gagnavart okkar samstarfsfélaga þ.e. ríkinu.

Baðlónaskattur, innviðagjald (Bláskógaskatturinn) kílómetragjald, veggjöld, breytingar á eftirliti byggingarfulltrúa, og niðurlagning heilbrigðiseftirlita í núverandi mynd. Þetta eru vissulega ólík mál og klárlega eiga sumar breytingar rétt á sér og gætu mögulega orðið til einhvers góðs. En við verðum samt sem áður að horfa á heildarmyndina og hver áhrifin geta orðið.

Þegar nýjar álögur bætast hverjar ofan á aðra, og áhrifin beinast að verulegu leyti að sömu atvinnugrein og sömu samfélögum, hljótum við að þurfa að staldra við og spyrja hvort stjórnvöld hafi í raun gert sér grein fyrir samanlögðum áhrifum þeirra.

Það vilja allir leggja sitt af mörkum. Ferðaþjónustufyrirtæki og sveitarfélög á Suðurlandi hafa engan áhuga á að skorast undan ábyrgð sinni. Við gerum okkur fulla grein fyrir því að uppbyggingu fylgir kostnaður og að það þarf að standa undir nauðsynlegum innviðum og opinberri þjónustu.

Ekkert gerist að sjálfu sér

Það er stundum hollt að rifja upp hversu ótrúlega stutt er síðan ferðaþjónustan varð sú atvinnugrein sem við þekkjum í dag. Fyrir um fimmtán árum bjó ég á Kirkjubæjarklaustri. Á fallegum sumardögum áttum við fjölskyldan Fjaðrárgljúfur út af fyrir okkur, eftir réttir minnkaði opnunartími verslana og veitingastaða um helming, hótel og gististaðir lögðust í dvala yfir vetrartímann. Á þessum árum var hreinlega ekki mikið af frétta í uppbyggingu nýrra tækifæra á Suðurlandi, t.d. var eina byggingarframkvæmdin í Vík í Mýrdal viðbygging við núverandi hótel. Sjáið svo hvað hefur gerst á þessum stutta tíma.

Heilu samfélögin hafa tekið stakkaskiptum. Ný tækifæri hafa orðið til, gömul fyrirtæki hafa vaxið, störfum fjölgað og ungt fólk séð ný tækifæri til að byggja sér framtíð í heimabyggð. Ég tel að jafn öflugur landbúnaður og nú er stundaður á Suðurlandi væri ekki svipur hjá sjón ef ekki væri fyrir ferðaþjónustu.

Suðurland hefur verið í fararbroddi þessarar þróunar og lagt gríðarlega mikið af mörkum til þeirrar verðmætasköpunar sem ferðaþjónustan hefur skilað íslensku samfélagi.

En þessi uppbygging gerist ekki af sjálfu sér. Að baki hennar stendur fólk sem hefur trú á framtíðinni. Fólk sem hefur lagt allt sitt undir, tekið áhættu, unnið langa vinnudaga og byggt upp sín fyrirtæki með miklum sóma.

Sem betur fer hafa margir náð góðum árangri og sum fyrirtæki skilað ágætum hagnaði. Rekstrarumhverfið er krefjandi, fjárfestingar miklar og svigrúm til að mæta sífellt nýjum álögum er ekki endalaust, tala nú ekki um þegar fyrirvarinn er lítill sem enginn.

Suðurland, ekki botnlaus tekjulind fyrir ríkissjóð

Ferðaþjónustan hefur vissulega skapað áskoranir. Álag á vegakerfið, náttúruna, heilbrigðiskerfið og aðra innviði er mikið og hafa bæði sveitarfélög og ríki þurft að bregðast við örri fjölgun ferðamanna og ákalli um aukna þjónustu.

Um þetta eru íbúar, fyrirtæki og sveitarfélög vel meðvituð. Þess vegna er það ekki ágreiningsefni að afla þurfi tekna til að standa undir nauðsynlegri uppbyggingu innviða og þjónustu. En það hlýtur að vera eðlileg krafa að þær tekjur sem þarf að innheimta skili sér að einhverju marki aftur til þeirra samfélaga þar sem álagið verður til.

Það gengur illa upp að líta á Suðurland fyrst og fremst sem tekjulind fyrir ríkissjóð en ætlast um leið til þess að sveitarfélögin og atvinnulífið á svæðinu glími sjálft við sívaxandi áskoranir.

Við þurfum að geta séð skýr tengsl milli þeirra gjalda sem lögð eru á og þeirra úrbóta sem þeim er ætlað að fjármagna. Það verður að tryggja að álögurnar verði ekki svo miklar að þær dragi úr fjárfestingum, veiki rekstrargrundvöll fyrirtækja og hægi á þeirri jákvæðu byggðaþróun sem við höfum unnið svo ötullega að undanfarin ár. Það væri sérkennileg niðurstaða ef við myndum skattleggja okkur út úr þeim árangri sem við höfum nú þegar náð.

Hver á að greiða fyrir hallalaus fjárlög?

Það er fullkomlega eðlilegt að núverandi ríkisstjórn vilji ná jafnvægi í ríkisfjármálum. Ábyrg fjármálastjórn er öllum til hagsbóta, sveitarfélögin og fyrirtæki þekkja vel mikilvægi hennar. En þegar stórum hluta fyrirhugaðrar tekjuöflunar ríkisins er beint að einni atvinnugrein, með sérstaklega mikil áhrif á afmarkað landsvæði, hljótum við að mega spyrja hvort jafnræðis og meðalhófs sé gætt. Við viljum öll að ákvarðanir séu teknar af yfirvegun og með langtímahagsmuni allrar þjóðarinnar að leiðarljósi. Suðurland hefur ávallt lagt sitt af mörkum til þjóðarbúsins og mun halda því áfram. En það er ekki hægt að gera ráð fyrir því að umburðarlyndi fyrir landsbyggðarskatti séu ótakmörkuð.

Það er ekki nóg að segjast hlusta

Eins og ég kom inn á í upphafi þessarar greinar þá veldur það mér aðeins áhyggjum sú staða sem virðist vera komin upp í samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Ég held að ansi margir sveitarstjórnarmenn og atvinnurekendur séu orðnir býsna þreyttir á að heyra að stjórnvöld séu að hlusta. Við heyrum aftur og aftur að sjónarmið okkar séu mikilvæg, að samtalið sé gott og að alþingismenn skilji þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Hvað þýðir það í raun að hlusta ef ekkert breytist? Hvers konar samráð og samvinna er það ef niðurstaðan virðist liggja ljós fyrir áður en samtalið hefst? Hvaða tilgangi þjónar það að kalla sveitarfélög og atvinnulíf að borðinu ef þau fá í raun ekkert svigrúm til að hafa áhrif á þær ákvarðanir sem eru teknar? Við erum ekki að biðja um að fá að sitja við borðið til þess eins að láta í okkur heyra, við viljum og teljum okkur skylt að taka þátt í því að móta lausnirnar.

Sveitarfélögin á Suðurlandi búa yfir gríðarlegri þekkingu á þeim aðstæðum sem verið er að fjalla um. Það sama á við um ferðaþjónustufyrirtækin og fólkið sem hefur byggt þau upp. Þessa þekkingu á að sjálfsögðu að nýta þegar ákvarðanir eru mótaðar, ekki eingöngu þegar búið er að taka þær. Það er engum til góðs að samskipti ríkis og sveitarfélaga einkennist af sívaxandi tortryggni og togstreitu. Við erum öll að vinna að sama markmiði, að byggja upp öflugt samfélag og tryggja bjarta framtíð fyrir samfélögin okkar. Samstarf ríkis og sveitarfélaga verður að byggjast upp á gagnkvæmri virðingu. Sú virðing felst ekki bara í því að hlusta kurteislega. Hún felst í því að taka sjónarmið annarra alvarlega og vera tilbúin að breyta um stefnu þegar góð og skynsamleg rök eru færð fram.

Við erum tilbúin – Er ríkisstjórnin það?

Ég er frekar bjartsýnn og jákvæður að eðlisfari og hef því fulla trú á því að hægt sé að finna farsælar lausnir sem tryggja ríkinu eðlilegar tekjur, standa undir nauðsynlegri innviðauppbyggingu og skapa um leið heilbrigt og fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi fyrir atvinnulífið. En það er alveg klárt mál að slíkar lausnir verða ekki til með einhliða ákvörðunum, þær verða til með raunverulegri samvinnu.

Sveitarfélögin, íbúar og atvinnulífið á Suðurlandi hafa sýnt fram á það að við erum tilbúin að takast á við miklar breytingar og stór verkefni. Við höfum tekið þátt í að byggja upp eina öflugustu atvinnugrein landsins og staðið saman frammi fyrir þeim áskorunum sem þeirri uppbyggingu fylgja.

Við erum ekki að biðja um sérmeðferð. Við erum að kalla eftir sanngirni, fyrirsjáanleika og því að ákvarðanir séu teknar með heildarhagsmuni að leiðarljósi. Umfram allt erum við að kalla eftir því að fá að vera raunverulegir þátttakendur í þeirri vinnu sem fram undan er.

Við á Suðurlandi erum tilbúin til samstarfs. Við höfum þekkinguna, reynsluna og viljann til að finna góðar lausnir sem verða til hagsbóta fyrir okkur öll.

Nú þarf ríkisstjórnin að sýna að þau séu ekki bara hér til að hlusta á okkur, heldur líka að vera tilbúin að vinna með okkur. Ofurskattlagning á einstaka atvinnugreinar, einstaka landshluta og jafnvel einstaka sveitarfélög á ekki eftir að stuðla að því að koma okkur á þann stað sem okkur sæmir.

Höfundur er formaður stjórnar Samtaka sunnlenskra sveitarfélaga og sveitarstjóri Rangárþings eystra.