Akademísku frelsi til varnar

Spurningunni um hvaða áhrif brot á alþjóðalögum hefur á réttindi ríkja, sem verða ekki með beinum hætti fyrir tjóni af slíku broti, hefur enn ekki verið fullkomlega svarað og verðskuldar athygli akademíunnar. Rök dr. Bjarna Más Magnússonar, lektors við lagadeild HR, um möguleika Kína til að stefna ríkjum til að verja sameiginlega arfleifð mannkyns á alþjóðlega hafsbotnssvæðinu, utan lögsögu ríkja, eru framsækin og tímabær. Nýleg umfjöllun Kastljóssins um meinta tilraunir til að letja Bjarna til að hverfa frá rannsókn sinni vekja ugg (Kastljós þann 23. maí). Einhverjum kann að þykja niðurstöður Bjarna umdeilanlegar en einungis þá í þeim skilningi að regluverkið á sviðinu sé enn í mótun og svigrúm er fyrir fræðimenn og ríki að deila um hver réttarstaðan sé. Röksemdafærsla Bjarna byggir á kenningu sem einkum var þróuð af ítalska fræðimanninum Giorgio Gaja, sem í dag er dómari við Alþjóðadómstólinn í Haag. Kenningin hefur nú fengið byr undir báða vængi í nýlegum dómsúrlausnum Alþjóðadómstólsins og hafsbotnsdeildar Alþjóðlega hafréttardómsins. Þar að auki kemur kenningin við sögu í yfirstandandi dómsmáli fyrir Alþjóðadómstólnum um skylduna til að leita samninga til að enda kjarnorkuvopnakapphlaupið og stuðla að kjarnorkuafvopnun. Rannsóknaniðurstöður Bjarna endurspegla mínar eigin niðurstöður um rétt ríkja sem hafa ekki orðið fyrir beinu tjóni til að vernda umhverfi hafsins á norðurskautinu sem og annars staðar. Með tilliti til Kína, þá fjallaði ég um rétt Kína til að verja umhverfið á norðurskautinu á annarri Norrænu-kínversku norðurslóðaráðstefnunni, sem fram fór á Akureyri 2014. Auk þess hef ég fjallað um þessi mál í bók minni Off­shore Oil and Gas Development in the Arctic under International Law: Risk and Responsibility (Brill, 2015) og í Yearbook of Polar Law. Engu að síður, verðleikar röksemdafærslu Bjarna eru aukaatriði. Þrátt fyrir að rök Bjarna ættu sér enga stoð í fræðunum, ætti hann að njóta frelsis til að setja þær fram. Það er eitt að benda á að léleg gæði rannsókna geti haft neikvæð áhrif á starfsframa viðkomandi; það er annað að benda á að rannsókn sem stenst fyllilega akademískar kröfur, en samræmist ekki tilteknum pólitískum hugmyndum, hafi slík áhrif. Það er sérstakt áhyggjuefni ef slíkar ábendingar koma frá dómara, við einn af þekktari alþjóðlegu dómstólunum, sem vegna starfa sinna á að forðast afskipti af pólitískum málefnum.