Minnkandi ábati stýrivaxta á verðbólgu Aron Heiðar Steinsson skrifar 24. júlí 2024 16:31 Verðbólga er flókið efnahagslegt fyrirbæri sem stjórnvöld og seðlabankinn reyna að hafa stjórn á í gegnum stýrivexti. Háir stýrivextir hafa áhrif á verðbólgu á margan hátt, sem geta bæði verið til að draga úr og auka hana. Lánakostnaður fyrirtækja Einn mikilvægur þáttur er lánakostnaður. Þegar stýrivextir hækka, hækkar kostnaðurinn við að taka lán fyrir fyrirtæki. Þetta þýðir að fyrirtæki þurfa að leggja meira út til að fjármagna ný verkefni, stækka starfsemi sína, eða einfaldlega viðhalda núverandi rekstri. Þessi aukni kostnaður getur haft þau áhrif að fyrirtæki draga úr fjárfestingum, sem getur leitt til hægari hagvaxtar. Minni fjárfesting getur einnig þýtt minni aukning á framboði vara og þjónustu, sem getur í raun ýtt undir verðbólgu þar sem framboð nær ekki að mæta eftirspurn. Neysluskerðing heimila Hækkun stýrivaxta getur leitt til hækkandi húsnæðiskostnaðar, sér í lagi þegar stór hluti húsalána er með breytilegum vöxtum. Þetta veldur því að húsnæðiskostnaður eykst, sem hefur bein áhrif á neysluvísitöluna og þannig á verðbólgustigið.Þegar húsalán og leiga hækka vegna hækkandi stýrivaxta, veldur það því að fleiri neytendur þurfa að greiða meira fyrir húsnæði sitt. Þetta getur skapað vítahring þar sem hækkandi húsnæðiskostnaður leiðir til aukinnar verðbólgu, sem aftur leiðir til meiri stýrivaxtahækkana til að reyna að draga úr verðbólgunni. Það sama má segja um neyslulán, eins og kreditkortaskuldir og bílalán sem þýðir að fólk hefur minna ráðstöfunarfé til að eyða í matarinnkaup og þjónustu. Minni neysla getur dregið úr efnahagsvexti þar sem fyrirtæki fá minna í tekjur og geta þurft að skera niður starfsemi sína eða jafnvel segja upp starfsfólki. Þetta getur skapað neikvæðan spíral þar sem minni neysla leiðir til minni hagvaxtar og aukins atvinnuleysis, sem aftur leiðir til enn minni neyslu. Gengisáhrif á inn-, og útflutning Einnig má nefna að háir stýrivextir geta styrkt gjaldmiðil landsins. Styrking gjaldmiðilsins gerir innfluttar vörur ódýrari, sem getur hjálpað til við að draga úr verðbólgu í gegnum lægra verðlag innfluttra vara. Hins vegar hefur þetta einnig áhrif á útflutningsgeirann, þar sem íslenskar vörur verða dýrari á erlendum mörkuðum. Þetta getur haft neikvæð áhrif á útflutningsfyrirtæki, dregið úr samkeppnishæfni þeirra og leitt til minni útflutnings. Flókið samspil Þessi áhrif sýna hversu flókið samspil er á milli stýrivaxta og verðbólgu. Seðlabankar og stjórnvöld þurfa að taka tillit til margra þátta þegar þeir taka ákvarðanir um stýrivexti. Á meðan að háir stýrivextir geta verið áhrifaríkir í að draga úr eftirspurn og þar með verðbólgu, geta þeir einnig haft óæskilegar afleiðingar, eins og aukinn lánakostnað, minni neyslu, og neikvæð áhrif á útflutning. Að finna jafnvægi milli þessara ólíku þátta er mikilvæg áskorun fyrir stjórnendur hagkerfisins. Það krefst nákvæmrar greiningar á efnahagsástandinu og skýrrar stefnumótunar til að tryggja að verðbólga haldist innan viðráðanlegra marka án þess að hægja of mikið á hagvexti eða valda óhóflegum kostnaði fyrir heimili og fyrirtæki. Þetta er sérstaklega mikilvægt í litlu hagkerfi eins og á Íslandi, þar sem efnahagslegir áhrifaþættir geta verið mjög næmir fyrir breytingum á stýrivöxtum. Háir stýrivextir hafa verið viðvarandi á Íslandi um nokkurt skeið, en verðbólga hefur ekki lækkað að marki. Þetta bendir til þess að ábati stýrivaxta á verðbólgu gætur verið að minnka, sem þýðir að þeir ná ekki lengur tilætluðum árangri eða jafnvel hafa neikvæð áhrif. Þetta fyrirbæri er oft kallað á ensku "diminishing returns," þar sem aukin notkun tiltekins stjórntækis, eins og stýrivaxta, skilar minni eða jafnvel neikvæðum ávinningi yfir tíma. Þetta getur verið merki um aðra undirliggjandi þætti sem valda verðbólgu sem stýrivextir einir geta ekki leyst. Hvað er til taks Þetta ástand kallar á endurskoðun á peningastefnu og inngripum til að tryggja að verðbólga sé haldið í skefjum án óæskilegra afleiðinga. Það gæti verið nauðsynlegt að leita annarra aðferða eða stefna til að koma í veg fyrir verðbólgu og stuðla að efnahagslegum stöðugleika. Þar má nefna nokkrar leiðir. 1. Fiskalstefna. a. Skattaaðgerðir. Hækka neysluskatt (t.d. virðisaukaskatt) eða tekjuskatt til að draga úr eftirspurn. b. Minnka ríkisútgjöld. Skera niður ríkisútgjöld, sérstaklega í ríkisrekstri og fjárfestingum, til að minnka peninga streymi inn í hagkerfið. 2. Gjaldmiðilsstefna. a. Gjaldmiðilsforði. Auka gjaldeyrisforða landsins til að styðja við Íslensku krónuna og draga úr innflutningsverðbólgu. b. Stöðugt gengi. Halda stöðugu gengi gjaldmiðilsins til að tryggja að innflutningur verði ekki óeðlilega dýr vegna gengisbreytinga. 3. Hagrænar umbætur. a. Samkeppnislög. Hvetja til aukinnar samkeppni á markaði til að lækka verðlag og bæta framboð á vörum og þjónustu. b. Aukin framleiðni. Styðja við nýsköpun og tæknivæðingu til að auka framleiðni og lækka framleiðslukostnað. 4. Ríkisfjármálastefna. a. Skuldagreiðslur. Greiða niður opinberar skuldir til að minnka peningaflæði og þannig draga úr verðbólguþrýstingi. b. Lántökustefna. Takmarka ríkislán og forðast auknar lántökur til að draga úr peningamagninu í hagkerfinu. 5. Markaðsaðgerðir. a. Stjórnun á verði mikilvægra vara. Setja verðþak á nauðsynjar eins og matvöru eða orku til að koma í veg fyrir of mikla hækkun á þessum sviðum. b. Innflutningstollafsláttur. Lækka eða afnema tolla á innfluttum vörum til að lækka verðlag á þeim vörum og þjónustu. 6. Efnahagslegt eftirlit og reglusetning. a. Bankaeftirlit. Stjórna útlánastarfsemi banka og fjármálastofnana til að tryggja að útlánastefna þeirra styðji ekki við óhóflega verðbólgu. b. Eftirlit með launamyndun. Setja reglur eða viðmið um launahækkanir til að hindra launaverðbólgu sem getur hækkað verðlag. Þó ég persónulega er ekki hrifinn af öllum þeim aðgerðum sem ég lista hér að ofan þá geta stjórnvöld og seðlabankinn nýtt sér þær til þess að halda verðbólgu í skefjum án þess að reiða sig eingöngu á stýrivexti. Hafa þarf í huga að þegar stjórnvöld grípa til þessara aðgerða til að draga úr verðbólgu, geta sumar þeirra virkað mótsagnakenndar eða haft ófyrirséðar afleiðingar. Til dæmis getur aukin skattlagning á neyslu og hækkun tolla dregið úr eftirspurn, en einnig aukið verðlag. Að auki getur samdráttur í ríkisútgjöldum eða lánsfjárstreymi valdið hægari hagvexti og auknu atvinnuleysi, sem hefur neikvæð áhrif á almenning. Þetta undirstrikar mikilvægi nákvæmrar greiningar og jafnvægis milli hagvaxtar og verðstöðugleika til að ná sem bestum árangri. Höfundur er rafmagnstæknifræðingur og nemandi í Executive MBA við Háskóla Reykjavíkur. Viltu birta grein á Vísi? Sendu okkur póst. Senda grein Verðlag Seðlabankinn Kjaramál Mest lesið Greiðslubyrði húsnæðislána lækkar um helming! Frekari lækkana að vænta á næstu mánuðum Baldur Borgþórsson Skoðun Hatursorðræða á Íslandi Einar Baldvin Skoðun Mjóbaksverkir – Hvað er rétt og rangt? Gunnlaugur Már Briem Skoðun Er traustið endanlega farið? Bubbi Morthens Skoðun Samfélag sem týnir sjálfu sér Viðar Halldórsson Skoðun Halldór 07.09.2024 Halldór Októberfest, opið bréf/erindi til Stúdentaráðs, rektors, Háskólaráðs Háskóla Íslands og háskólaráðherra Aðalsteinn Gunnarsson,Björn Sævar Einarsson Skoðun Hvernig væri nú að spyrja unga fólkið? – Um dagleg mannréttindabrot okkar á börnum og unglingum Jón Karl Stefánsson Skoðun Breytingar, gjörið svo vel Einar Þorsteinsson Skoðun Ég svelt þá í nafni kvenréttinda Magnea Gná Jóhannsdóttir Skoðun Skoðun Skoðun Varist eftirlíkingar Hildur Björnsdóttir skrifar Skoðun Greiðslubyrði húsnæðislána lækkar um helming! Frekari lækkana að vænta á næstu mánuðum Baldur Borgþórsson skrifar Skoðun Er allt í baklás? Þú getur meira en þú heldur... Guðlaugur Birgisson skrifar Skoðun Ég svelt þá í nafni kvenréttinda Magnea Gná Jóhannsdóttir skrifar Skoðun Að stytta biðlista Gunnar Hrafn Birgisson skrifar Skoðun Bókin er minn óvinur David Bergmann skrifar Skoðun Hatursorðræða á Íslandi Einar Baldvin skrifar Skoðun Hvernig væri nú að spyrja unga fólkið? – Um dagleg mannréttindabrot okkar á börnum og unglingum Jón Karl Stefánsson skrifar Skoðun Mjóbaksverkir – Hvað er rétt og rangt? Gunnlaugur Már Briem skrifar Skoðun Sannleikurinn um Evrópusambandið III: Eflum álfuna okkar, Evrópu, og þar með ESB, barnanna okkar vegna! Ole Anton Bieldtvedt skrifar Skoðun Í tilefni af alþjóðlegum degi læsis: Brettum upp ermar! Guðbjörg Rut Þórisdóttir skrifar Skoðun Af upplýsingaóreiðu um orkumál Kristinn Karl Brynjarsson skrifar Skoðun Póstur í rugli? Árni Guðmundsson skrifar Skoðun Er traustið endanlega farið? Bubbi Morthens skrifar Skoðun Breytingar, gjörið svo vel Einar Þorsteinsson skrifar Skoðun Um fyrirsjáanleika aflaheimilda og tvöfeldni SFS Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir skrifar Skoðun Að hjóla í manninn! Guðmundur Haukur Jakobsson skrifar Skoðun Er Kópavogsmódelið ógn við jafnrétti? Hrund Traustadóttir,Ágústa Dröfn Kristleifsdóttir,Ólöf Björk Jóhannsdóttir skrifar Skoðun Leikskólarnir eru fjöregg samfélagsins Sonja Ýr Þorbergsdóttir skrifar Skoðun Októberfest, opið bréf/erindi til Stúdentaráðs, rektors, Háskólaráðs Háskóla Íslands og háskólaráðherra Aðalsteinn Gunnarsson,Björn Sævar Einarsson skrifar Skoðun Hvað ef við hefðum val? Heiðdís Geirsdóttir skrifar Skoðun Hvernig komum við í veg fyrir uppfærslu á afbrotaforritinu hjá ungum afbrotamönnum? Davíð Bergmann skrifar Skoðun Kópavogsmódelið - Hagsmunir og þarfir barna Halla Ösp Hallsdóttir skrifar Skoðun Stefnumótun í málefnum innflytjenda: Samfélag okkar allra Guðmundur Ingi Guðbrandsson skrifar Skoðun Stefnan er skýr - höldum ótrauð áfram Bragi Bjarnason skrifar Skoðun Það er fæddur einstaklingur Guðmunda G. Guðmundsdóttir skrifar Skoðun Börn eru fjöregg þjóðar Alma D. Möller skrifar Skoðun Kópavogsmódelið er lífgjöf til leikskólans Rakel Ýr Isaksen skrifar Skoðun Matmálstímar hafa forvarnargildi Fjalar Freyr Einarsson skrifar Skoðun Rangar fullyrðingar forstjóra Landsvirkjunar – kafli 2 Haraldur Þór Jónsson skrifar Sjá meira
Verðbólga er flókið efnahagslegt fyrirbæri sem stjórnvöld og seðlabankinn reyna að hafa stjórn á í gegnum stýrivexti. Háir stýrivextir hafa áhrif á verðbólgu á margan hátt, sem geta bæði verið til að draga úr og auka hana. Lánakostnaður fyrirtækja Einn mikilvægur þáttur er lánakostnaður. Þegar stýrivextir hækka, hækkar kostnaðurinn við að taka lán fyrir fyrirtæki. Þetta þýðir að fyrirtæki þurfa að leggja meira út til að fjármagna ný verkefni, stækka starfsemi sína, eða einfaldlega viðhalda núverandi rekstri. Þessi aukni kostnaður getur haft þau áhrif að fyrirtæki draga úr fjárfestingum, sem getur leitt til hægari hagvaxtar. Minni fjárfesting getur einnig þýtt minni aukning á framboði vara og þjónustu, sem getur í raun ýtt undir verðbólgu þar sem framboð nær ekki að mæta eftirspurn. Neysluskerðing heimila Hækkun stýrivaxta getur leitt til hækkandi húsnæðiskostnaðar, sér í lagi þegar stór hluti húsalána er með breytilegum vöxtum. Þetta veldur því að húsnæðiskostnaður eykst, sem hefur bein áhrif á neysluvísitöluna og þannig á verðbólgustigið.Þegar húsalán og leiga hækka vegna hækkandi stýrivaxta, veldur það því að fleiri neytendur þurfa að greiða meira fyrir húsnæði sitt. Þetta getur skapað vítahring þar sem hækkandi húsnæðiskostnaður leiðir til aukinnar verðbólgu, sem aftur leiðir til meiri stýrivaxtahækkana til að reyna að draga úr verðbólgunni. Það sama má segja um neyslulán, eins og kreditkortaskuldir og bílalán sem þýðir að fólk hefur minna ráðstöfunarfé til að eyða í matarinnkaup og þjónustu. Minni neysla getur dregið úr efnahagsvexti þar sem fyrirtæki fá minna í tekjur og geta þurft að skera niður starfsemi sína eða jafnvel segja upp starfsfólki. Þetta getur skapað neikvæðan spíral þar sem minni neysla leiðir til minni hagvaxtar og aukins atvinnuleysis, sem aftur leiðir til enn minni neyslu. Gengisáhrif á inn-, og útflutning Einnig má nefna að háir stýrivextir geta styrkt gjaldmiðil landsins. Styrking gjaldmiðilsins gerir innfluttar vörur ódýrari, sem getur hjálpað til við að draga úr verðbólgu í gegnum lægra verðlag innfluttra vara. Hins vegar hefur þetta einnig áhrif á útflutningsgeirann, þar sem íslenskar vörur verða dýrari á erlendum mörkuðum. Þetta getur haft neikvæð áhrif á útflutningsfyrirtæki, dregið úr samkeppnishæfni þeirra og leitt til minni útflutnings. Flókið samspil Þessi áhrif sýna hversu flókið samspil er á milli stýrivaxta og verðbólgu. Seðlabankar og stjórnvöld þurfa að taka tillit til margra þátta þegar þeir taka ákvarðanir um stýrivexti. Á meðan að háir stýrivextir geta verið áhrifaríkir í að draga úr eftirspurn og þar með verðbólgu, geta þeir einnig haft óæskilegar afleiðingar, eins og aukinn lánakostnað, minni neyslu, og neikvæð áhrif á útflutning. Að finna jafnvægi milli þessara ólíku þátta er mikilvæg áskorun fyrir stjórnendur hagkerfisins. Það krefst nákvæmrar greiningar á efnahagsástandinu og skýrrar stefnumótunar til að tryggja að verðbólga haldist innan viðráðanlegra marka án þess að hægja of mikið á hagvexti eða valda óhóflegum kostnaði fyrir heimili og fyrirtæki. Þetta er sérstaklega mikilvægt í litlu hagkerfi eins og á Íslandi, þar sem efnahagslegir áhrifaþættir geta verið mjög næmir fyrir breytingum á stýrivöxtum. Háir stýrivextir hafa verið viðvarandi á Íslandi um nokkurt skeið, en verðbólga hefur ekki lækkað að marki. Þetta bendir til þess að ábati stýrivaxta á verðbólgu gætur verið að minnka, sem þýðir að þeir ná ekki lengur tilætluðum árangri eða jafnvel hafa neikvæð áhrif. Þetta fyrirbæri er oft kallað á ensku "diminishing returns," þar sem aukin notkun tiltekins stjórntækis, eins og stýrivaxta, skilar minni eða jafnvel neikvæðum ávinningi yfir tíma. Þetta getur verið merki um aðra undirliggjandi þætti sem valda verðbólgu sem stýrivextir einir geta ekki leyst. Hvað er til taks Þetta ástand kallar á endurskoðun á peningastefnu og inngripum til að tryggja að verðbólga sé haldið í skefjum án óæskilegra afleiðinga. Það gæti verið nauðsynlegt að leita annarra aðferða eða stefna til að koma í veg fyrir verðbólgu og stuðla að efnahagslegum stöðugleika. Þar má nefna nokkrar leiðir. 1. Fiskalstefna. a. Skattaaðgerðir. Hækka neysluskatt (t.d. virðisaukaskatt) eða tekjuskatt til að draga úr eftirspurn. b. Minnka ríkisútgjöld. Skera niður ríkisútgjöld, sérstaklega í ríkisrekstri og fjárfestingum, til að minnka peninga streymi inn í hagkerfið. 2. Gjaldmiðilsstefna. a. Gjaldmiðilsforði. Auka gjaldeyrisforða landsins til að styðja við Íslensku krónuna og draga úr innflutningsverðbólgu. b. Stöðugt gengi. Halda stöðugu gengi gjaldmiðilsins til að tryggja að innflutningur verði ekki óeðlilega dýr vegna gengisbreytinga. 3. Hagrænar umbætur. a. Samkeppnislög. Hvetja til aukinnar samkeppni á markaði til að lækka verðlag og bæta framboð á vörum og þjónustu. b. Aukin framleiðni. Styðja við nýsköpun og tæknivæðingu til að auka framleiðni og lækka framleiðslukostnað. 4. Ríkisfjármálastefna. a. Skuldagreiðslur. Greiða niður opinberar skuldir til að minnka peningaflæði og þannig draga úr verðbólguþrýstingi. b. Lántökustefna. Takmarka ríkislán og forðast auknar lántökur til að draga úr peningamagninu í hagkerfinu. 5. Markaðsaðgerðir. a. Stjórnun á verði mikilvægra vara. Setja verðþak á nauðsynjar eins og matvöru eða orku til að koma í veg fyrir of mikla hækkun á þessum sviðum. b. Innflutningstollafsláttur. Lækka eða afnema tolla á innfluttum vörum til að lækka verðlag á þeim vörum og þjónustu. 6. Efnahagslegt eftirlit og reglusetning. a. Bankaeftirlit. Stjórna útlánastarfsemi banka og fjármálastofnana til að tryggja að útlánastefna þeirra styðji ekki við óhóflega verðbólgu. b. Eftirlit með launamyndun. Setja reglur eða viðmið um launahækkanir til að hindra launaverðbólgu sem getur hækkað verðlag. Þó ég persónulega er ekki hrifinn af öllum þeim aðgerðum sem ég lista hér að ofan þá geta stjórnvöld og seðlabankinn nýtt sér þær til þess að halda verðbólgu í skefjum án þess að reiða sig eingöngu á stýrivexti. Hafa þarf í huga að þegar stjórnvöld grípa til þessara aðgerða til að draga úr verðbólgu, geta sumar þeirra virkað mótsagnakenndar eða haft ófyrirséðar afleiðingar. Til dæmis getur aukin skattlagning á neyslu og hækkun tolla dregið úr eftirspurn, en einnig aukið verðlag. Að auki getur samdráttur í ríkisútgjöldum eða lánsfjárstreymi valdið hægari hagvexti og auknu atvinnuleysi, sem hefur neikvæð áhrif á almenning. Þetta undirstrikar mikilvægi nákvæmrar greiningar og jafnvægis milli hagvaxtar og verðstöðugleika til að ná sem bestum árangri. Höfundur er rafmagnstæknifræðingur og nemandi í Executive MBA við Háskóla Reykjavíkur.
Greiðslubyrði húsnæðislána lækkar um helming! Frekari lækkana að vænta á næstu mánuðum Baldur Borgþórsson Skoðun
Októberfest, opið bréf/erindi til Stúdentaráðs, rektors, Háskólaráðs Háskóla Íslands og háskólaráðherra Aðalsteinn Gunnarsson,Björn Sævar Einarsson Skoðun
Hvernig væri nú að spyrja unga fólkið? – Um dagleg mannréttindabrot okkar á börnum og unglingum Jón Karl Stefánsson Skoðun
Skoðun Greiðslubyrði húsnæðislána lækkar um helming! Frekari lækkana að vænta á næstu mánuðum Baldur Borgþórsson skrifar
Skoðun Hvernig væri nú að spyrja unga fólkið? – Um dagleg mannréttindabrot okkar á börnum og unglingum Jón Karl Stefánsson skrifar
Skoðun Sannleikurinn um Evrópusambandið III: Eflum álfuna okkar, Evrópu, og þar með ESB, barnanna okkar vegna! Ole Anton Bieldtvedt skrifar
Skoðun Er Kópavogsmódelið ógn við jafnrétti? Hrund Traustadóttir,Ágústa Dröfn Kristleifsdóttir,Ólöf Björk Jóhannsdóttir skrifar
Skoðun Októberfest, opið bréf/erindi til Stúdentaráðs, rektors, Háskólaráðs Háskóla Íslands og háskólaráðherra Aðalsteinn Gunnarsson,Björn Sævar Einarsson skrifar
Skoðun Hvernig komum við í veg fyrir uppfærslu á afbrotaforritinu hjá ungum afbrotamönnum? Davíð Bergmann skrifar
Skoðun Stefnumótun í málefnum innflytjenda: Samfélag okkar allra Guðmundur Ingi Guðbrandsson skrifar
Greiðslubyrði húsnæðislána lækkar um helming! Frekari lækkana að vænta á næstu mánuðum Baldur Borgþórsson Skoðun
Októberfest, opið bréf/erindi til Stúdentaráðs, rektors, Háskólaráðs Háskóla Íslands og háskólaráðherra Aðalsteinn Gunnarsson,Björn Sævar Einarsson Skoðun
Hvernig væri nú að spyrja unga fólkið? – Um dagleg mannréttindabrot okkar á börnum og unglingum Jón Karl Stefánsson Skoðun