Frekar ætti að styrkja for­varnir en reisa minnis­varða um þo­l­endur of­beldis

Tillagan var upphaflega lögð fram í borgarstjórn af Líf Magneudóttur, borgarfulltrúa Vinstri grænna, en vísað til Mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar í janúar í fyrra og ráðinu gert að leita umsagna um málið. Stígamót, W.O.M.E.N samtök kvenna af erlendum uppruna, Kvenréttindafélag Íslands og Hagsmunasamtök brotaþola sendu öll inn umsögn.

Í upprunalegri tillögu Vinstri grænna sagði að með því að ávarpa kynferðislegt ofbeldi í opinberum rýmum væri þess krafist af þeim sem eigi leið hjá að þau myndu velta fyrir sér kerfislægu kynferðisofbeldi sem eigi sér stað í samfélaginu. Þannig væri hægt að hefja samtal um normalíseringu ofbeldis, nauðgana og áreitni. Víða væri að finna styttur af körlum en færri af konum.

„Sjaldan er konu eða konum og veruleika þeirra lyft upp í almannarýminu. Reynsluheimur kvenna hefur lengi verið ósýnilegur og enn eru öfl allt í kringum okkur sem vilja halda því þannig. Með því að búa til minnisvarða, listaverk eða minnisrými tileinkað þolendum kynferðislegs ofbeldis sendir Reykjavík skýr skilaboð,“ sagði í tillögunni og ítrekað að betra hefði verið að tillagan hefði verið afgreidd í borgarstjórn en að senda hana til Mannréttinda- og ofbeldisvarnaráðs.

Forvarnir frekar en samkeppni um listaverk

Fulltrúar meirihluta borgarstjórnar, utan Vinstri grænna, lögðu fram bókun á fundi ráðsins þann 5. júní þar sem vísað er í gagnrýna sýn umsagna um að ráðið ætti frekar að leggja áherslu á forvarnir en samkeppni um listaverk. Fulltrúar meirihlutans í Mannréttindaráðinu taka undir mikilvægi forvarnarstarfs og valdeflingar þolanda en mæla með útfærslu verkefnisins á þeim forsendum.

„Árið 2025 er Kvennaárið þegar 50 ár eru liðin frá Kvennafrídegi þann 23. október 1975 og mikilvægt er að Reykjavíkurborg taki sýnilega þátt í þessu og gæti uppfærð útfærsla verkefnisins verið þáttur í því,“ segir að lokum í bókuninni.

Magnea Gná Jóhannsdóttir, fulltrúi Framsóknarflokksins í ráðinu, lagði einnig fram bókun þar sem hún tók heilshugar undir mikilvægi þess að sýna þolendum ofbeldis samstöðu, hlusta á og bregðast við reynslu þeirra. Það sé þó ekki tímabært að reisa minnisvarða um ofbeldi sem enn sé viðvarandi. Minnisvarðar séu reistir til að minnast einhvers sem sé að baki en baráttan gegn kynferðislegu ofbeldi sé enn óunnin. Magnea Gná vísaði að því loknu í umsagnir Stígamóta, W.O.M.E.N og Hagsmunasamtaka brotaþola þar sem þess er krafist að fjármagni verði frekar varið í forvarnir, fræðslu, valdeflingu og úrræði fyrir bæði þolendur og þá sem beita ofbeldi.

„Ef setja á táknræn skilaboð í almannarými, þarf það að vera hluti af stærra átaki sem beinist að rótum vandans, gerendum, kerfinu sem bregst og samfélagslegri gerendameðvirkni,“ segir hún að lokum en nefnir að ef byggja eigi minnisvarða væri hægt að minnast þess að í ár eru 50 ár frá kvennaárinu 1975.

Minnisvarðar reistir til að minnast einhvers sem er lokið

Í umsögnum Stígamóta, Hagsmunasamtaka brotaþola og W.O.M.E.N samtaka kvenna af erlendum uppruna er að finna svipaðar kröfur og gagnrýni á tillöguna. Minnt er á að minnisvarðar séu yfirleitt reistir til að minnast einhvers sem er lokið en að baráttan gegn kynferðisofbeldi sé enn í gangi.

„Nær daglega erum við áminnt á stöðu kynbundins ofbeldis á Íslandi. Þolendur stíga fram með frásagnir af ofbeldinu sem þau urðu fyrir og á samfélagsmiðlum, fréttum og í dómum sjáum við hvernig kerfið bregst þeim ítrekað. Ef við ætlum að ávarpa kynferðislegt ofbeldi verðum við að afhjúpa gerendur og kerfið sem styður ekki við þolendur heldur dregur úr líkum á því að brotaþolar kæri,“ segir sem dæmi í umsögn Hagsmunasamtaka brotaþola.

Þar segir einnig að fjármunum borgarinnar væri betur varið í forvarnarstarf og fræðslu.

Í umsögn Stígamóta segir að tímabært sé að beina ljósinu að gerendum í stað þess að beina því enn og aftur að þolendum.

„Upprisu brotaþola er ekki lokið og ekkert bendir til þess að kynbundið og kynferðislegt ofbeldi sé á undanhaldi – því miður. Við erum í miðjum storminum í baráttu gegn ofbeldi og ofbeldismenningu og sárlega vantar fjármagn í forvarnaraðgerðir, fræðslu og menntun sem beinist að gerendum eða hugsanlegum gerendum,“ segir í umsögninni.

Í umsögn W.O.M.E.N er tekið í sama streng.

„Við hjá samtakanna kvenna af erlendum uppruna á Íslandi teljum að fjármagn sem verður lögð í því að standa fyrir að auglýsa og halda utan um samkeppni, kostnaður til listamanna sem sér um hönnun og síðan kostnaður vegna framkvæmd við að reisa minnisvarðar verður betur varað í verkefni tengd forvarna, fræðslu, og /eða sértækt úrræði fyrir jaðarsett hópa eins og konur af erlendum uppruna, kynsegin fólk eða með fatlaðs fólks.“

Falleg hugmynd en fjármagni betur varið í forvarnir

Í umsögninni segir að samtökin taki vikulega við frásögnum kvenna af erlendum uppruna sem þoli ofbeldi og konur lýsi jafnvel fordómum og skorti á stuðningi þegar þær leiti til borgarinnar.

Samtökin segja að sömuleiðis þurfi í samfélaginu að taka á rasisma, hatursorðræðu og mismunum og ofbeldi í garð innflytjenda, flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd.

„Hugmynd vegna minnisvarðar í grunninner falleg en best væri varðveita fjármagn í fólk frekar en einhvers konar táknmynd um ofbeldi sem við erum enn þá að berjast gegn,“ segir að lokum í umsögn W.O.M.E.N.

Mannréttinda- og ofbeldisvarnarráð leitaði einnig til Kvenréttindafélags Íslands sem studdi tillöguna.