Frá friðar­sjálfs­blekkingu til raun­veru­legs öryggis

Ný öryggis- og varnarstefna Íslands er nauðsynlegt skref – en ekki nægjanlegt.

Steinunn Þóra Árnadóttir og Einar Ólafsson, félagar í Vinstrihreyfingunni grænu framboði, halda því fram í nýlegri skoðanagrein að tillaga utanríkisráðherra um nýja varnar- og öryggisstefnu marki ferð frá friði til vígvæðingar og rofi á séríslenskri „friðarhefð“. Sú framsetning er í besta falli villandi, í versta falli stórhættuleg.

Ísland hefur alla 20. öldina og fram á þá 21. verið undir hernaðarvernd annarra, NATO og Bandaríkjanna, án þess að byggja upp eigin varnir og í raun stórgrætt efnahagslega á veru bandaríska hersins fram til ársins 2006. Ísland hefur útvistað eigin vörnum til erlendra aðila og leggur lang minnst allra ríkja NATO í framlög til varnarmála sem hlutfall af vergri landsframleiðslu – þrátt fyrir að vera ein ríkasta þjóð í heimi!

Þegar Steinunn og Einar tala um að „rjúfa hefð“ er í reynd verið að verja áframhaldandi fyrirkomulag þar sem við sitjum meira eða minna óvarin á norðurjaðri NATO og treystum á að menn annarra þjóða fórni lífi sínu og limum okkur til varna gegn ágangi óvinveittra ríkja. Ísland leyfir sér að hegða sér á alþjóðasviðinu eins og nytsamur sakleysingi sem trúir því að aðrir sjái um að verja hann.

Við erum skotmark hvort sem okkur líkar það betur eða verr

Skýrsla samráðshóps þingmanna, sem Steinunn og Einar vitna sjálf í, segir skýrt að „landfræðileg lega Íslands er með þeim hætti að landið myndi nær óhjákvæmilega dragast inn í meiriháttar átök er kynnu að brjótast út í Evrópu.“ Það er því einfaldlega rangt þegar þau gefa í skyn að ný stefna „geri Ísland að skotmarki“ - við erum það nú þegar í augum stórvelda vegna skip- og flugleiða og innviða á Norður-Atlantshafi, m.a. sem mikilvægur hlekkur í GIUK hliðinu. Spurningin er hvort við förum við inn í þá stöðu varnarlaus eða með lágmarks eigin varnargetu eins og aðrar smáþjóðir?

Friður án varna er ekki friður heldur frestun ábyrgðar

Steinunn og Einar stilla upp falskri andstæðu: annaðhvort sterkir innviðir, velferð, menntun, loftslagsaðgerðir eða varnir. Reynsla Finna og Norðmanna sýnir hið gagnstæða: öflug velferð og trúverðugar varnir haldast í hendur.

Noregur dró verulega úr framlögum til varnarmála eftir fyrri heimsstyrjöld, hélt úti hlutleysisstefnu og minnkaði herinn þegar ógnin óx. Þegar Þjóðverjar réðust inn 1940 var Noregur afar illa undirbúinn og þurfti að treysta á bandamenn til að bjarga því sem bjargað varð. Af biturri reynslu lærðu Norðmenn að sjálfstæði og fullveldi krefst eigin varna og byggðu upp sterkan her innan NATO, ekki til árása heldur til fælingar.

Finnar lærðu það sama. Sú reynsla varð grunnurinn að þeirri meginreglu sem mótar enn varnarkerfi Finna: engin þjóð getur treyst öðrum fyrir eigin vörnum. Samkvæmt Government Defence Report 2021 byggir öryggisstefna Finna fyrst og fremst á sterkri eigin varnargetu og getu til að verja sig við allar aðstæður – hugsun sem oft er dregin saman í eina setningu í finnskri öryggishefð: “No one else will defend Finland if we don’t.”

Þessar þjóðir kjósa ekki að vera varnarlausar „friðarþjóðir“. Þær vita af eigin reynslu að það að spila sig máttlausa skapar ekki frið, það einfaldar bara ákvarðanatöku fyrir þann sem er tilbúinn að beita valdi og ofbeldi.

Kjarnavopn og hugrekki

Við verðum að viðurkenna að raunverulegur fælingarmáttur felst í kjarnavopnum. Nærtækasta dæmið þar sem fælingarmáttur án kjarnavopna brást eru yfirstandandi hörmungar í Úkraínu.

Ísland þarf að vera trúverðugur bandamaður sem hefur eitthvað fram að leggja í eigin varnir og nýtir þá stöðu til að þrýsta á raunhæfar lausnir til friðar. Það krefst hugrekkis að taka ábyrgð - að líta til vinstri, loka augunum og stinga höfðinu í grænan sand er það ekki.

Kjarni málsins

Stóra spurningin er ekki hvort Ísland sé „friðarþjóð“ heldur hvort við séum ábyrg þjóð. Pólitískt sjálfstæði Íslands og hagsmunir okkar velta á hvort óvinaríki telji fýsilegt að ráðast á landið. Það breytir jöfnunni ef hér sé til staðar varnarher sem getur tafið innrás og brugðist hratt við hermdar- og hryðjuverkjum áður en hjálp berst frá bandamönnum. Ábyrg þjóð býr ekki til pólitíska rómantík úr eigin varnarleysi, heldur tekur lágmarksábyrgð á því að verja þá innviði og þá velferð sem hún segist meta svo mikils.

Ef hvert skref í átt að ábyrgri varnastefnu á að stöðva í nafni „víðtækrar þjóðfélagslegrar umræðu“ kemst Ísland ekki lengra en skýrslur, álit og stýrihópa. Víðtæk þjóðfélagsumræða og friðarviðleitni eru nauðsynlegar en þær mega ekki verða varanlegar afsakanir fyrir því að taka aldrei ákvörðun. Þjóð sem stendur á viðkvæmum krossgötum Norður-Atlantshafsins hefur ekki efni á því að rugla fyrirferðarmikilli umræðu og fallegum friðarorðum saman við raunverulegt öryggi.

Höfundur er varaformaður Varðmanna Íslands.