Sjón­varpið 60 ára: Þögnin segir líka sögu

Sjónvarpið með stóru essi varð sextugt í gær og af því tilefni var sýndur sérstakur afmælisþáttur í gærkvöldi þar sem stiklað var á stóru í sögu miðils sem hefur líkast til verið einn áhrifamesti fjölmiðill landsins frá því fyrstu útsendingar hófust.

Ég geri mér fulla grein fyrir þeim mikla vanda að freista þess að gera sextíu ára sögu Sjónvarpsins viðhlítandi skil á einni klukkustund. Þúsundir hafa komið að dagskrárgerð og vandinn við að velja fólk og efni blasir við öllum.

Margt var vel valið. Ýmsir frumherjar og eftirminnilegar persónur fengu sinn sess. Hinrik Bjarnason, Magnús Bjarnfreðsson, Markús Örn Antonsson, Egill Eðvarðsson, Hermann Gunnarsson, Svala Thorlacius, Sigrún Stefánsdóttir, Laddi og Edda Björgvinsdóttir voru meðal þeirra.

Sjálfum fannst mér umgjörðin full létt í samræmi við tilefnið. Á köflum, sérstaklega í upphafi, minnti hún helst á áramótaskaup, með dönsum, frumsömdum lögum og textum og mikilli áherslu á skemmtiefni. Fyrir vikið varð yfirferðin að mínum dómi yfirborðskenndari en efni stóðu til. En það er huglægt mat. Öðrum kann að hafa fundist þessi léttleiki hæfa afmælinu vel.

Hitt er umhugsunarefni: Hverjir voru valdir til að segja þessa sextíu ára sögu – og hverjir lágu óbættir hjá garði?

Ómar Ragnarsson kemur fyrstur upp í hugann. Ómar var raunar ekki með öllu fjarverandi. Rödd hans heyrðist í gömlu fréttainnslagi en maðurinn sjálfur sást ekki og honum voru engin skil gerð.

Það er merkileg fjarvera. Fáir hafa komið jafn víða við í sögu íslensks sjónvarps. Ómar var skemmtikraftur, dagskrárgerðarmaður, fréttamaður og ferðalangur um landið. Stiklur hans sýndu Íslendingum landið með nýjum augum og síðar varð náttúruvernd snar þáttur í starfi hans. Ferill hans spannar stóran hluta af sögu Sjónvarpsins sjálfs.

Andrés Indriðason var heldur ekki nefndur. Hann tilheyrði fyrstu kynslóðinni og starfaði áratugum saman við fjölbreytta dagskrárgerð. Barnaefni, viðtöl, skemmti- og fjölskylduþættir. Andrés kom víða við og setti svip á íslenska sjónvarpshefð meðan hún var enn að slíta barnsskónum.

Sama á við um Tage Ammendrup. Hann var einn þeirra frumkvöðla sem fengu það verkefni á bernskuárum miðilsins að búa til íslenskt sjónvarp án þess að nokkur íslensk sjónvarpshefð væri til. Hann kom að fjölbreyttri dagskrárgerð, allt frá barnaefni til tónlistar- og skemmtiþátta. Tage tók þátt í að móta miðilinn sjálfan.

Bryndís Schram varð eitt þekktasta andlit fyrstu ára Sjónvarpsins. Hún tilheyrði þeirri kynslóð sem kynnti þjóðinni ekki aðeins nýja þætti heldur alveg nýjan fjölmiðil. Fyrir heila kynslóð er hún órjúfanlegur hluti fyrstu ára íslensks sjónvarps.

Ólafur Ragnarsson fékk heldur enga eiginlega umfjöllun. Honum brá fyrir í gömlu myndefni, meðal annars þar sem hann kynnti aukafréttatíma, og sást eitt augnablik að tjaldabaki. Nafn hans var hins vegar aldrei nefnt. Ólafur var þulur, stjórnandi og dagskrárgerðarmaður frá fyrstu árum Sjónvarpsins og tilheyrði hópnum sem mótaði þennan nýja miðil.

Þá er erfitt að ganga fram hjá Bjarna Felixsyni – Bjarna Fel. Í áratugi var hann eitt þekktasta andlit og ein kunnasta rödd íþróttasjónvarps á Íslandi. Enski boltinn og stórir íþróttaviðburðir tengdust honum í hugum heilla kynslóða.

Jónas R. Jónsson á líka heima í þessum hópi. Hann setti sterkan svip á tónlistar- og skemmtiefni Sjónvarpsins um langt árabil og varð eitt kunnasta andlitið á skjánum. Jónas var auk þess nátengdur íslensku tónlistarlífi og brúaði þannig bilið milli þess og Sjónvarpsins. Þegar saga tónlistar í íslensku sjónvarpi er rifjuð upp er erfitt að ganga fram hjá honum.

Síðast en ekki síst þarf að nefna Hrafn Gunnlaugsson. Sjónvarpið var ekki aðeins fréttir, íþróttir og skemmtiþættir. Það var um áratugaskeið mikilvægur vettvangur íslenskrar leiklistar og leikins sjónvarpsefnis. Hrafn var meðal þeirra sem könnuðu hvað hægt væri að gera með miðilinn, listrænt og efnislega. Verk hans vöktu oft deilur en spor hans í íslenskri sjónvarps- og kvikmyndagerð eru djúp og eftirminnileg.

Auðvitað mætti nefna fleiri. Um leið og eitt nafn er dregið fram vaknar spurning um annað. En í þessu greinakorni er ég alls ekki að velja besta eða vinsælasta sjónvarpsfólk Íslandssögunnar. Ég velti því aðeins upp hverjir skildu eftir sig svo djúp spor í sögu Sjónvarpsins að fjarvera þeirra vekur athygli þegar sextíu ára saga miðilsins er rifjuð upp.

Svarthvíta íslenska sjónvarpið sem birtist okkur fyrst 30. september 1966 var fjarri því að vera fullkomið. En það var dásamleg byrjun á nýjum tíma, þrátt fyrir snjókomuna á skjánum og „Afsakið – hlé“-skiltin sem birtust fulloft. Íslenskt sjónvarp varð til í höndum fólks sem hafði engar íslenskar fyrirmyndir til að styðjast við og þurfti að finna upp fréttatímann, barnaefnið, skemmtiþáttinn, viðtalið og sjónvarpsleikritið. Eða með öðrum orðum: að finna út hvernig ætti að tala við þjóð í gegnum litla myndavél sem allt í einu var komin inn á íslensk heimili í formi mublu með leiftrandi skjá.

Og við börnin sátum límd við skjáinn yfir Dýrlingnum og teiknimyndunum um Flintstone-fjölskylduna, Denna dæmalausa, Tom og Jerry.

Nokkrir þeirra sem tóku þátt í þessu brautryðjendastarfi voru nefndir í afmælisþættinum í gær. En ekki allir.

Ómar Ragnarsson, Andrés Indriðason, Tage Ammendrup, Bryndís Schram, Ólafur Ragnarsson, Bjarni Felixson, Jónas R. Jónsson og Hrafn Gunnlaugsson skildu öll eftir sig djúp spor.

Þögnin um þau segir líka sína sögu.

Höfundur er fyrrverandi frétta- og dagskrárgerðarmaður, meðal annars í Sjónvarpi.