Er tíma­bili friðar að ljúka árið 2026?

Evrópa lýkur árinu 2025 í öryggisumhverfi sem er brothættara en nokkru sinni frá lokum síðari heimsstyrjaldarinnar. Veiking öryggisskuldbindinga Bandaríkjanna, stöðug útvíkkun blandaðra, rússneskra árása og óútreiknanleg stefna Washington í utanríkismálum undir stjórn Donalds Trump Bandaríkjaforseta hafa sameinast um að ýta álfunni inn í tímabil djúprar stefnumótandi óvissu. Evrópa stendur frammi fyrir stefnumótandi uppgjöri árið 2026 þegar stríðið í Úkraínu gengur inn í sitt fjórða ár.

Í samhengi áframhaldandifriðarviðræðna milli Bandaríkjanna, Úkraínu og Rússlands er reynsla Úkraínu enn skýrasta viðvörunin um takmörk veikburða pólitískra loforða. Budapest-samkomulagið frá 1994, sem ætlað var að tryggja fullveldi Úkraínu gegn því að landið afvopnaði sig kjarnorkuvopnum, var í raun virt að vettugi þegar Rússland innlimaði Krímskaga árið 2014. Skilaboðin til Evrópu voru óumdeilanleg. Hverjar þær öryggistryggingar sem Bandaríkin eru nú að semja við Úkraínu um verða ekki traustar þegar mest á reynir ef þær skortir trúverðugar og raunhæfar öryggisráðstafanir.

Nýlega hvatti Mark Rutte, framkvæmdastjóri Atlantshafsbandalagsins, bandalagsríki til að hefja hraðan undirbúning fyrir það sem hann lýsti sem þeim átökum sem afar okkar og langaafar þurftu að þola. Fyrir árið 1945 var Evrópa í nánast stöðugum átökum í þúsund ár. Síðustu áttatíu ár tiltölulega friðsamlegs tímabils,

sem hefur verið sögulega einstakt, virðist nú nálgast endalok. Á þessu ári hefur Rússland aukið þrýsting sinn á evrópsk ríki. Árásir dróna, rangfærsluherferðir þar á meðal afskipti af kosningum, alvarlegar truflanir á flugumferð vegna samspils GPS-truflana og rafrænnar skemmdarstarfsemi, netárásir, brot á lofthelgi og skemmdarverk á neðansjávarköplum hafa orðið fastur hluti af öryggismynd Evrópu. Aðgerðirnar virðast ætlaðar til að prófa þolgæði Atlantshafsbandalagsins

og kanna hversu langt Moskva getur gengið án þess að kalla fram sameiginlegt viðbragð, auk þess að grafa undan stuðningi Evrópu við Úkraínu. Margir sérfræðingar telja nú að einhvers konar hernaðarlegur árekstur milli Rússlands og aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins sé ekki lengur fjarlægur möguleiki heldur sífellt líklegri þróun á næstu árum.

Áskorunin verður enn meiri vegna breyttrar afstöðu Bandaríkjanna. Nálgun Trump forseta á alþjóðamál mótast í grundvallaratriðum af mati á fjármunum, valdi, náttúruauðlindum og þröngum þjóðarhagsmunum. Þetta hefur leitt til þess að hann talar af lítilsvirðingu um hefðbundna evrópska samstarfsaðila en lýsir aðdáun á meintum styrk Vladimírs Pútíns og Xi Jinping. Þvingandi diplómatía hans gagnvart bandamönnum hefur orðið mun áleitnari á þessu ári. Endurnýjuð og alvarleg áætlun hans um að taka yfir Grænland, ásamt nýlegri skipun sérstaks sendifulltrúa sem hefur það hlutverk að fylgja þeirri stefnu eftir, hefur vakið mjög alvarlegan óhug ekki aðeins í Danmörku og á Grænlandi heldur einnig hjá öðrum evrópskum stjórnvöldum. Fyrir marga í Evrópu er þessi óhugnanlega atburðarás ekki einstakt tilvik heldur hluti af stærra mynstri í diplómatíu Trump þar sem forgangsröðun Washington virðist sífellt fjarlægari stöðugleika Atlantshafsbandalagsins. Í bland við efasemdir hans gagnvart Úkraínu og orðræðu sem nálgast Moskvu hafa þessar þróanir vakið alvarlegar áhyggjur af áreiðanleika skuldbindinga Bandaríkjanna.

Í kjölfar áframhaldandi stríðs hefur Evrópusambandið nýlega samþykkt 90 milljarða evrafjárhagsaðstoð til Úkraínu fyrir árin 2026 og 2027. Þó eru djúpstæðar deilur enn til staðar, sérstaklega um hvort nota eigi frystar rússneskar eignir í Evrópu, metnar á 210 milljarða evra, til að styðja stríðsrekstur Úkraínu. Sú umræða hefur verið lögð til hliðar að sinni og skilur Evrópu eftir án sameinaðrar langtímastefnu um fjármögnun.

Þegar árið 2026 nálgast stendur Evrópa frammi fyrir grundvallaröryggisáskorun. Ef Washington dregur úr eða hættir stuðningi sínum við Kænugarð þurfa evrópsk stjórnvöld að ákveða hvort þau haldi áfram að styðja Úkraínu að mestu á eigin spýtur, hvort þau taki á sig vaxandi gjá í samskiptum við Bandaríkin og hættu á frekari sundrungu í Atlantshafsbandalaginu, eða hvort þau fylgi forystu Washington og þrýsti á Úkraínu að samþykkja samkomulag sem gæti verið langt frá því að uppfylla öryggisþarfir hennar, allt í því skyni að koma í veg fyrir að bandalagið klofni í grundvallaratriðum. Báðir kostir fela í sér verulega áhættu. En kostnaðurinn við aðgerðarleysi gæti reynst enn meiri, því öryggi Evrópu mun ráðast af þeim ákvörðunum sem teknar verða á komandi ári.

Höfundur er stjórnmálafræðingur með MA gráðu í alþjóðasamskiptum frá Háskóla Íslands og er grunnskólakennari.