Að elska nóg til að sleppa takinu

Það er auðvelt að elska þegar lífið heldur áfram, en erfitt að elska þegar endalok nálgast. Þeir sem hafa fylgt ástvini sem þjáðist vita að stundum tekur ástin á sig nýtt form: hún verður að samhyggð, umhyggju og, að lokum, samþykki. Að samþykkja að sá sem maður elskar vilji deyja er líklega ein af erfiðustu gjörðum ástarinnar.

Ástin sem vill halda og sleppa

Í umræðu um dánaraðstoð er gjarnan rætt um rétt einstaklingsins til að ráða yfir eigin dauða. Sjaldnar er rætt um þá sem standa honum næst – fjölskyldu, maka og vini – sem þurfa að lifa með þeirri ákvörðun. Þegar endalokin nálgast takast eðlilega á ýmsar tilfinningar hjá aðstandendum. Þeir vilja halda í það sem var og það örlitla sem enn er en vita að það er komið að leiðarlokum. Þeir þurfa að sleppa takinu og virða ákvörðun ástvinarins um að ákveða sín eigin endalok.

Þetta er djúpstæð siðferðileg og tilfinningaleg togstreita. Að elska manneskju sem kýs að ljúka lífi sínu með dánaraðstoð þýðir að setja hennar líðan ofar eigin ótta og sorg. Það er gjörningur af virðingu, en líka af sársauka. Margir lýsa því sem „að elska nóg til að sleppa takinu.“

Efinn í samþykkinu

Samþykki aðstandenda er oft litað af efa. Annars vegar finnst þeim þeir sýna dýpstu virðingu og kærleika með því að styðja ákvörðun ástvinarins. Hins vegar velta sumir fyrir sér hvort þeir hafi gert rétt, hefðu átt að berjast meira, hvetja ástvininn til að bíða aðeins lengur, halda voninni lifandi.

Þessi efi er ekki veikleiki heldur mannleg sönnun þess að ást og sorg fara hönd í hönd. Það er ekki auðvelt að sætta sig við að stundum er besta leiðin til að sýna kærleika að viðurkenna endalok.

Ábyrgðin og þögnin

Í löndum þar sem dánaraðstoð hefur verið lögleidd lýsa aðstandendur því gjarnan að þeir hafi upplifað ákveðna einangrun eftir andlát ástvinarins. Þeir vilja tala um reynsluna, um léttinn, friðinn, en líka tómið sem fylgir, en vita ekki hvar eða við hvern. Samfélagið býður ekki alltaf upp á rými fyrir þennan flókna sorgarveruleika. Sumir mæta misskilningi eða jafnvel dómhörku: „Hvernig gastu stutt þetta?“

Þannig verður þögnin tvöföld: þögnin í kringum dauðann sjálfan og þögnin um ástina. En einmitt í þessari reynslu felst dýrmætur sannleikur um manngildi. Aðstandendur sem styðja dánaraðstoð gera það sjaldnast af uppgjöf heldur af ábyrgð. Þeir sjá manneskjuna og þjáninguna og virða vilja hennar. Stundum er virðing fyrir lífinu fólgin í því að viðurkenna þá stund þegar því lýkur.

Ástin sem samfélagið sér ekki

Samfélagið á oft erfitt með að sjá ástina í ákvörðun sem felur í sér að kveðja. Við túlkum ást þannig að við séum til staðar, höldum í fólk, önnumst það, verjum og gætum en ekki þannig að við sleppum takinu. Dánaraðstoð snertir einmitt þetta: að skilja að umhyggja getur tekið á sig ólíkar myndir. Hún kennir okkur að stundum birtist kærleikurinn í því að hlusta og samþykkja. Það krefst hugrekkis að standa hjá og styðja ástvin sem óskar eftir dánaraðstoð þegar hjartað kallar á hið gagnstæða. En kannski er það einmitt í þeirri viðkvæmu mótsögn sem ástin sýnir sitt dýpsta eðli.

Hvað segir þetta um ástina?

Að sleppa takinu á ástvini er æfing í hugrekki og auðmýkt. Við lærum að við eigum ekki hina manneskjuna, að ástin felur ekki í sér eignarhald heldur viðurkenningu á sjálfræði hennar. Ástin felur í sér að mæta henni þar sem hún er stödd.

Að styðja dánaraðstoð er ekki að velja dauðann fram yfir lífið heldur að virða líf þess sem kveður, eins og það birtist þegar einstaklingur segir: „Nú er komið nóg.“ Slík reynsla getur umbreytt skilningi okkar á ást. Hún sýnir að ástin er ekki aðeins tilfinning heldur ábyrgð, að mæta öðrum þar sem þeir eru, jafnvel þegar það brýtur hjartað.

Að kveðja fyrr en við vildum

Þeir sem hafa elskað manneskju sem kýs dánaraðstoð upplifa oft bæði frið og söknuð. Þeir vita að þeir slepptu ekki takinu vegna kærleiksleysis heldur vegna þess að ástin kallaði á það. Ást og samkennd geta orðið til þess að við styðjum ákvörðun sem felur í sér að kveðja fyrr en við vildum.

Kannski er þetta á endanum dýpsti mælikvarðinn á ást, að kunna að sleppa ástvini, sem er þó ekki endir á ástinni heldur umbreyting hennar. Ástin heldur áfram, hljóðlega, í minninu, í þakklæti, í þeirri vitund að virðingin fyrir lífinu nær líka yfir dauðann.

Höfundur er formaður Lífsvirðingar, sem berst fyrir lögleiðingu dánaraðstoðar á Íslandi.