Sterk heilsu­gæsla um allt land

Skipulag og þjónusta heilbrigðiskerfisins er mikilvægt hagsmunamál hverrar þjóðar. Á Íslandi eigum við gott heilbrigðiskerfi sem borið er uppi af framúrskarandi fagfólki. En við stöndum frammi fyrir verulegum áskorunum, ekki síst vegna lýðfræðilegra breytinga og erfiðleika í mönnun og fjármögnun. Álag á sérhæfðar einingar og vaxandi þörf fyrir aðgengilega þjónustu kalla á skýra framtíðarsýn sem byggir á norræna velferðarmódelinu: Heilbrigðisþjónusta á að vera veitt í nærumhverfi eins mikið og hægt er, rekin á forsendum almannahagsmuna og hún á að vera jafn aðgengileg fyrir alla – óháð efnahag og búsetu. Á Íslandi, eins og hinum Norðurlöndunum viljum við byggja upp kerfi þar sem heilsugæslan er samhæfingaraðili og fyrsti viðkomustaður í heilbrigðiskerfinu. Þrátt fyrir þessa sýn höfum við ekki enn náð þeim árangri sem náðst hefur annarsstaðar þar sem allt að 90% erinda eru leyst í heilsugæslunni.

Heilsugæslan sem samhæfingaraðili

Almennt gegna heimilislæknar lykilhlutverki í norrænum heilbrigðiskerfum sem leiðsögumenn og „hliðverðir“ (e. gatekeeper). Þó hugtakið kunni að hljóma hamlandi fyrir marga á Íslandi, snýst það ekki um að hindra aðgang, heldur um að tryggja rétta þjónustu á réttum stað á réttum tíma.

Þegar fólk leitar milliliðalaust til sérfræðinga er hætta á að leitað sé vegna vanda sem hægt er að leysa á lægra þjónustustigi en þá getur kostnaður aukist og biðlistar lengst fyrir þá sem raunverulega þurfa á sérhæfðri aðstoð að halda. Sérstaða heimilislækna á að vera heildaryfirsýn og langtímameðferðarsamband við skjólstæðinga sína. Samfella í þjónustu sem heimilislæknar geta veitt er byggð á þekkingu og trausti og dregur úr óþarfa rannsóknum og minnkar líkur á að sjúklingar týnist í kerfinu. En til þess að svo megi vera þarf að auka aðgengi að þjónustu heilsugæslunnar.

Hvernig styrkjum við heilsugæsluna?

Styrking heilsugæslunnar snýst um meira en aukið fjármagn. Heilsugæsla framtíðarinnar er þverfagleg miðstöð þar sem einstaklingar fá þjónustu frá þeim heilbrigðisstarfsmanni sem best hæfir hverju sinni, hvort sem það er sálfræðingur, sjúkraþjálfari, lyfjafræðingur, næringarfræðingur, hjúkrunarfræðingur, sjúkraliði, læknir eða annar. Á sama tíma ætti Heilsugæslan að vera miðstöð heilsu og forvarna með fræðslu og snemmtækri íhlutun sem kemur í veg fyrir dýrari heilbrigðisþjónustu síðar.

Komið hefur fram réttmæt gagnrýni á að s afköst heilsugæslustöðva á höfuðborgarsvæðinu séu ekki nægjanleg og að bið eftir tímum fyrir annað en bráð erindi sé of löng. Því er nauðsynlegt að rýna skipulag þjónustunnar með aðkomu starfsfólks til að tryggja áherslu á grunnþjónustu og skilvirka nýtingu tíma í þágu skjólstæðinga.

Skýr verkaskipting og fagleg samábyrgð

Til þess að heilsugæslan geti þjónað hlutverki sínu sem fyrsti viðkomustaður þarf að eyða óvissu um verkaskiptingu með skýru þjónustustigakorti sem skilgreinir hlutverk heilsugæslu, sérfræðiþjónustu og sjúkrahúsa. Tryggja verður að fjármagn fylgi verkefnum og innleiða gæðahvata sem styðja við bætta þjónustu og forvarnir. Jafnframt þarf að efla stafrænt öryggi og upplýsingaflæði með samræmdri sjúkraskrá og miðlun upplýsinga til og frá heimilislæknum í rauntíma, svo tryggja megi örugga yfirfærslu ábyrgðar og eftirfylgd sjúklinga þvert á þjónustustig.

Efling náms fagstétta í heilsugæslunni: Fjárfesting í framtíðinni

Ein stærsta áskorunin í heilbrigðiskerfinu til framtíðar er mönnun. Nauðsynlegt er að koma upp miðlægri einingu sem heldur utan um sérnám heilbrigðisstétta og ákveður fjölda námsstaða í hverri grein byggt á þörf heilbrigðiskerfisins í samráði við fagfélög. Þar getum við litið til Danmerkur sem fyrirmynd.

Til að tryggja að ungt fagfólk velji heilsugæsluna sem sinn framtíðar starfsvettvang, þurfum við að bjóða fullnægjandi kjör, starfs- og námsumhverfi.. Svo það megi verða þarf að leggja sérstaka áherslu á að halda vel utan um nám í heilsugæsluhjúkrun og sérnám í heimilislækningum og eyrnamerkja í það fé sérstaklega.

Sérstaklega mikilvægt er að bjóða upp á fjármagnaðar sérnámsstöður í heimilislækningum og heilsugæsluhjúkrun um allt land. Rannsóknir sýna að fólk er líklegra til að setjast að þar sem það fær góða starfsreynslu. Þá þarf að skapa andrými til vísindastarfa innan heilsugæslunnar með það að markmiði að gera starfið enn eftirsóknarverðara. Heilsugæslan er í einstakri stöðu á að vera vettvangur nýsköpunar og vísindastarfs ekki síst þegar kemur að ferlum, forvörnum og eftirfylgd langvinnra sjúkdóma.

Sóknaráætlun til næstu ára: Efling grunnþjónustunnar

Við þurfum vissulega að klára nýjar byggingar Landspítala og halda áfram uppbyggingu öldrunarþjónustu, en áherslan þarf ekki síður að liggja í því að styrkja grunninn, heilsugæsluna. Hér eru engar skyndilausnir en huga þarf að markvissri sóknaráætlun til næstu fimm til tíu ára með eftirfarandi mælanlegu markmiðum:

80% lausnarhlutfall: Stefnt skal að því að 80% allra erinda sem berast heilbrigðiskerfinu verði leyst á heilsugæslunni. Með því að styrkja greiningargetu,teymisvinnu og aðgengi drögum við úr álagi annars staðar í kerfinu.

200 nýir heimilislæknar: Í dag eru aðeins um helmingur Íslendinga með fastan tengilið á sinni heilsugæslu stöð, svo sem heimilislækni eða heilsugæsluteymi. Við þurfum að bæta við 200 heimilislæknum svo hver læknir sinni að hámarki 1.200 íbúum. Þetta krefst þess að tryggðir verði að lágmarki 100 sérnámsstöður í heimilislækningum á hverjum tíma. Sem stendur erum við með 61 heimilislækni fyrir hverja 100.000 íbúa en hlutfallið á hinum norðurlöndunum er 89/100.000 íbúa (sjá lykilvísa heilbrigðisþjónustu).

Aukin fjármögnun: Fjárframlög til heilbrigðismála þurfa að hækka í takti við þörf með áherslu á grunnþjónustu heilsugæslunnar.

Þverfagleg teymisvinna: Innleiða þarf „heimilisteymi“ þar sem markmiðið er að minnsta kosti 30% erinda séu leyst af öðrum fagaðilum (hjúkrunarfræðingum, sálfræðingum, sjúkraþjálfurum o.fl.) án aðkomu læknis.

Skýrt þjónustuloforð: Tryggja þarf aðgengi að ráðgjöf innan 48 stunda vegna erinda sem ekki geta beðið og að hefðbundinn tími fáist innan 5 virkra daga.

Til að þetta gangi eftir þurfum við endurskoðun á fjármögnunarkerfi heilsugæslunnar. Við þurfum að innleiða fjárhagslega gæðahvata í ríkari mæli þar sem stöðvum er umbunað fyrir heildarþjónustu og árangur í forvörnum í stað áherslu á komur til lækna.

Kostir þess að styrkja grunninn

Eins og sakir standa þurfum við að einbeita okkur að verkefnum í þágu heilsugæslunnar Með því að styrkja grunninn tryggjum við heildstæða sýn á heilsu fólks, komum í veg fyrir tvíverknað með og tryggjum að meðferðir séu samrýmanlegar og markvissar. Til lengri tíma litið er þetta eina leiðin til að tryggja samfélagslega hagkvæmni. Það er í senn faglega og fjárhagslega óskynsamlegt að fólk leiti beint til sérfræðinga með erindi sem hefði mátt leysa á heilsugæslustöð. Skattfé okkar nýtist best og skilar mestu virði þegar heilbrigðiskerfið er byggt á traustum grunni.

Á sama tíma á ríkið að gera samninga við sérfræðinga, t.d. sérfræðilækna, um þjónustu við fólk í öllum landshlutum. Með því að þjónusta fólk í heimahéraði þar sem það er faglega gerlegt, sparast umtalsvert fé í ferðakostnað, uppihald og vinnutap.

Almenningur sem meðhönnuður kerfisins

Þessi vegferð er ekki einkamál stjórnmálamanna eða heilbrigðisstarfsfólks. Heilbrigðiskerfið er sameiginleg eign okkar allra. Reynslan sem fólk býr yfir – hvort sem hún er af biðtíma eða góðri þjónustu – eru dýrmætustu gögnin sem við höfum til að knýja fram breytingar.

Styrking heilsugæslunnar sem hornsteins heilbrigðiskerfisins er áhersluatriði heilbrigðisráðherra. Við í heilbrigðisráðuneytinu höfum þegar kortlagt verkefni sem ráðast þarf í, til dæmis er varðar tímabókanir, fjarheilbrigðisþjónustu, teymisvinnu, styrkingu sérnáms og notkun fjármögnunarlíkans. Við viljum einnig ræða við stjórnendur, fagfólk og almenning. Við munum því á næstu mánuðum skipuleggja fundi vítt um landið þar sem fylgt verður eftir fyrri fundum Samfylkingar um heilbrigðismál. Við hlökkum til að ræða við notendur og veitendur þjónustunnar hvernig heilsugæslan og heilbrigðisþjónustan almennt megi verða sem best til skemmri og lengri tíma litið.

Alma D. Möller, heilbrigðisráðherra.

Jón Magnús Kristjánsson, læknir og aðstoðarmaður heilbrigðisráðherra.