Hvert fór skrítna fólkið?

Um menningarlega einsleitni og tímabil öruggra meðaltala

Kaffihúsið í Berlín lítur út eins og kaffihúsið í Reykjavík. Sömu viðarinnfellingarnar, sömu jurtapottarnir, sami hljómurinn úr hátölurum. Netflix-þættirnir endurtaka sömu sögubyggingarnar. Bílarnir á götunni eru svartir, gráir eða hvítir. Eitthvað hefur breyst — og það sem hefur breyst er ekki að hlutir séu verri, heldur að þeir séu orðnir svo líkir.

Þetta fyrirbæri kallast menningarleg einsleitni. Sálfræðingurinn Adam Mastroianni fjallaði um það ítarlega í grein sinni „The Decline of Deviance” þar sem hann safnaði saman gögnum frá ólíkum sviðum samfélagsins og sýndi fram á að frávik — bæði neikvæð og jákvæð — séu á undanhaldi.

Góðu fréttirnar

Fyrst hið jákvæða. Unglingar í Bandaríkjunum drekka minna, reykja minna, byrja síðar að stunda kynlíf og eru síður líklegir til að lenda í slagsmálum en þeir voru á tíunda áratugnum. Glæpatíðni hefur helmingast á þrjátíu árum. Raðmorðingjum hefur fækkað. Sértrúarsöfnuðum hefur fækkað verulega. Þetta er ekki smámál — þetta er stórfelld samfélagsleg breyting til hins betra.

Sama kerfi sem dregur úr áhættuhegðun virðist þó einnig draga úr sköpun, nýsköpun og frumleika.

Menningin er föst

Fyrir árið 2000 voru aðeins um 25% af tekjuhæstu kvikmyndum framhaldskvikmyndir, endurgerðir eða útúrdúrar úr eldra efni. Núna er þetta hlutfall komið í 75%. Við lesum enn teiknimyndasögur um ofurhetjur sem voru fundnar upp á sjöunda áratugnum. Við heyrum sömu lög og foreldrar okkar og ömmur okkar heyrðu.

Vefsíður líta allar eins út. Lógó fyrirtækja hafa sameinast í sama stíl: engir grafískir þættir, bara orð í leturfræðilegu letri sem líkist Futura. Nýbyggingar hvar sem er í heiminum nota sama útlit — gler, grár steinn og hreinlínuleg hönnun sem segir „2026” frekar en „Reykjavík” eða „Varsjá”.

Af hverju?

Mastroianni bendir á eina meginskýringu: Lífið er orðið dýrmætara — ekki siðferðislega, heldur bókstaflega. Þegar umhverfið er öruggara og lífslíkur meiri ættleiðir fólk „hæga lífsstefnu” — það forðast áhættu, verndar orðspor sitt og hugsar til langs tíma. Þetta leiðir af sér minni sköpun, færri tilraunir og minni vilja til að vera öðruvísi.

Þegar lífið er orðið dýrmætara tekur fólk færri áhættur. Sumt af því sem hverfur er skaðlegt — glæpir, sjálfseyðing. En annað er dýrmætt — listræn nýsköpun og hugmyndir sem breyta heiminum.

Þversögnin

Þarna liggur vandamálið. Sama kerfi sem gerir okkur öruggari gerir menningu okkar líka fyrirsjáanlegri. Sama öryggisnet sem verndar okkur gegn mistökum kemur í veg fyrir að við gerum tilraunir sem gætu misheppnast — en gætu líka leitt til einhvers nýs.

Þetta er ekki einföld saga þar sem einsleitni er „slæm” og fjölbreytni er „góð”. Þetta er flóknari saga um samfélag sem hefur orðið ótrúlega gott í að forðast áhættu — og áhætta kemur í mörgum myndum.

Niðurstaða

Mastroianni endar grein sína á þessari athugasemd: „Í fyrsta sinn í sögunni er skrítni val. Og það er erfitt val, vegna þess að við höfum meira að tapa en nokkru sinni fyrr.”

Þegar bylting kemur aftur — í tónlist, list, vísindum eða samfélagsbreytingum — þá kemur hún líklega ekki úr miðju kerfisins. Hún kemur frá þeim sem hafa ekki val um að vera öðruvísi. Frá þeim sem finna ekki hljóminn sinn í algrímunum, stílinn sinn í sniðmátunum, söguna sína í endurgerðunum.

Ekki vegna kerfisins. Þrátt fyrir það.

Ásgeir Jónsson, Takmarkalaust Líf ehf. Allar ábendingar á kurteislegum nótum eru velkomnar á info@takmarkalaustlif.is