Hver ber á­byrgð þegar milljarðar hækka og verk­lok dragast?

Uppbygging nýs þjóðarsjúkrahúss er stærsta fjárfesting sem íslenska ríkið hefur ráðist í á síðari tímum. Verkefni af þeirri stærðargráðu á að byggjast á traustum forsendum, raunhæfum áætlunum og skýru aðhaldi.

Þegar kostnaður hækkar um tugi eða hundruð milljarða frá upphaflegum forsendum, þegar tímalínur bresta ár eftir ár og þegar heildaryfirsýn verður óljós, er málið ekki lengur tæknilegt.

Þá snýst það um stjórnsýslu.

Og um það hver ber ábyrgð.

Kostnaður sem hefur farið langt fram úr forsendum

Upphaflegar kostnaðaráætlanir hafa tekið miklum breytingum. Tölur sem áður voru kynntar sem raunhæfar forsendur virðast í dag fjarri þeirri heildarmynd sem blasir við. Opinberar upplýsingar og samanburðir benda til þess að heildarkostnaður hafi margfaldast frá fyrstu áætlunum – sumir meta að hann sé orðinn nær fjórfaldur.

Ef slíkt stenst er ekki um hefðbundna framúrkeyrslu að ræða. Þá er um kerfislægan vanda að ræða í áætlanagerð, kostnaðarmati og eftirfylgni.

Í verkefni af þessari stærðargráðu á að liggja fyrir skýr, uppfærð og heildstæð kostnaðargreining sem almenningur getur skilið. Í stað þess hefur upplýsingaflæðið verið takmarkað og almennt í framsetningu, án þess að dregin sé upp skýr mynd af heildarkostnaði, ábyrgð og raunhæfum verklokum.

Almenningur á rétt á nákvæmum svörum – ekki yfirlýsingum sem fela meira en þær skýra.

Tafir sem verða að normi

Framkvæmdatími hefur lengst ár eftir ár. Hönnun hefur verið endurskoðuð ítrekað. Breytingar virðast ekki lengur vera undantekning heldur orðnar hluti af ferlinu sjálfu.

Stór verkefni taka tíma – það er eðlilegt.

En viðvarandi tafir án skýrrar og opinberrar greiningar á orsökum og afleiðingum eru ekki eðlilegar.

Ítrekaðar fyrirspurnir um heildartíma og raunhæf verklok hafa ekki skilað skýrum og afdráttarlausum svörum. Þess í stað hefur framsetningin verið almenn og háð áframhaldandi forsendum, sem gerir almenningi erfitt fyrir að meta raunverulegan framgang verkefnisins.

Spurningarnar eru einfaldar:

• Var upphaflegt kostnaðarmat raunhæft?
• Var áhættugreining fullnægjandi?
• Hvaða viðbrögð komu þegar frávik fóru að myndast?

Ef engin heildstæð og sjálfstæð greining liggur fyrir um þetta, þá er vandinn ekki aðeins í framkvæmdinni – heldur í stjórn hennar.

Hvar var – og er – aðhaldið?

Hundruð milljarða opinbers fjár krefjast virks, sýnilegs og óháðs eftirlits.

Ríkisendurskoðun hefur það lögbundna hlutverk að fara yfir meðferð opinbers fjár og meta hagkvæmni og stjórnsýslu. Alþingi á að veita framkvæmdavaldinu raunverulegt aðhald.

Í ljósi umfangs verkefnisins og þeirra frávika sem orðið hafa hlýtur að vakna spurning um hvort eftirlitskerfið hafi verið nægilega sýnilegt og virkt – þar á meðal hlutverk Ríkisendurskoðunar.

Ef stærsta framkvæmd lýðveldisins þróast með þessum hætti án reglulegrar og heildstæðrar opinberrar úttektar á frávikum, er eðlilegt að spurt sé:

Hefur eftirlitið verið nægilega virkt?

Eða hefur það fylgt á eftir í stað þess að grípa inn í?

Eftirlit sem birtist fyrst þegar kostnaðurinn er orðinn staðreynd er ekki raunverulegt aðhald. Það er skráning.

Ráðgjafa- og hönnunarferlið

Ráðgjafa- og hönnunarvinna hefur staðið yfir árum og jafnvel áratugum. Í svo flóknu verkefni er sérfræðiþekking nauðsynleg. En þegar breytingar verða ítrekaðar og kostnaður vex samhliða þeim, hlýtur að liggja fyrir skýr og mælanleg árangursgreining.

Í verkefni af þessari stærð má ekki vera óljóst:

• Hvernig ráðgjafarkostnaður þróaðist yfir tíma
• Hvaða breytingar leiddu til kostnaðarauka
• Hver samþykkti frávik
• Hvaða eftirlit fylgdi í kjölfarið

Langvarandi ráðgjafarvinna án skýrrar og opinberrar heildarsamantektar á árangri og kostnaðarþróun dregur úr trausti. Slíkt kallar ekki á ásakanir – heldur á gagnsæi.

Þetta er ekki nýtt ástand

Ástandið í heilbrigðiskerfinu er ekki ný uppgötvun. Fréttaflutningur um yfirfullar bráðadeildir og sjúklinga í óhefðbundinni og óviðunandi aðstöðu hefur verið viðvarandi stef í fjölmiðlum árum saman.

Hvert ákallið af öðru hefur komið frá læknum, hjúkrunarfræðingum og öðru fagfólki sem lýsir þrengslum, manneklu og aðstæðum sem það telur óviðunandi. Þrátt fyrir ítrekaðar viðvaranir virðist ástandið endurtaka sig án þess að grundvallarbreyting verði.

Umfjöllun fjölmiðla um viðvarandi neyðarástand innan veggja sjúkrahússins hefur orðið regluleg. Slíkt ástand á ekki að vera tímabundið fréttaefni – það á að vera viðvörun.

Fyrir um áratug vakti mynd sem aðstandandi birti opinberlega mikla umræðu í samfélaginu. Hún sýndi aldraðan sjúkling í aðstöðu sem aldrei var ætluð til legu. Umræðan var hávær og mörgum blöskraði.

En slíkar frásagnir hafa ekki horfið úr opinberri umræðu.

Það er nógu sárt og erfitt að vera alvarlega veikur. Enginn ætti að þurfa að takast jafnframt á við aðstæður sem bera keim af bráðabirgðalausnum í kerfi sem á að vera ein af grunnstoðum samfélagsins.

Þetta snýst um meira en byggingu

Þjóðarsjúkrahúsið er ekki aðeins bygging. Það er prófsteinn á íslenska stjórnsýslu.

Þegar kostnaður margfaldast frá upphaflegum forsendum, tafir verða viðvarandi og upplýsingaflæði er ófullnægjandi, er ekki lengur nóg að vísa til flækjustigs eða breyttra aðstæðna.

Alþingi ætti að fela Ríkisendurskoðun að gera sérstaka og heildstæða úttekt á kostnaðareftirliti, frávikum frá upphaflegum áætlunum og ábyrgðarkeðju verkefnisins – áður en framkvæmdinni lýkur, ekki eftir á.

Slík úttekt er ekki árás á verkefnið. Hún er forsenda trausts.

Ef stærsta framkvæmd lýðveldisins stenst ekki gagnsæja og sjálfstæða skoðun á meðan hún stendur yfir, þá er vandinn ekki aðeins í byggingunni sjálfri.

Þá er vandinn í því hvernig við stöndum vörð um sameiginlegt fé þjóðarinnar.

Höfundur er athafnamaður.