Hjúkrunarrýmum fækkaði árin 2019-2024 - miðað við fjölgun aldraðra

Í fimm ára áætlun um uppbyggingu hjúkrunarrýma 2019-2024 var lagt upp með að hjúkrunarrýmum á landsvísu myndi fjölga um rúmlega 540 og yrðu því 3.430 í lok árs 2024. Raunin varð önnur því þeim fjölgaði einungis um 69 á þessu tímabili, sextíu og níu! Á sama tíma fjölgaði öldruðum umtalsvert og þörf fyrir hjúkrunarrými jókst. Þannig fækkaði hjúkrunarrýmum í raun úr 62 rýmum á hverja 1000 íbúa 67 ára og eldri árið 2019 í 53 árið 2024 ( sjá myndir í lok greinar).

Ríkisendurskoðun fjallaði um uppbyggingu hjúkrunarrýma í stjórnsýsluúttekt um mönnun og flæði sjúklinga á Landspítala í fyrra. Þar er jafnframt vísað í orð forstjóra Landspítala árið 2018 sem benti þá á að útskriftarvandi aldraðra væri „í áður óþekktum hæðum“ þar sem á hverjum tíma væru þar um 130 einstaklingar sem biðu eftir rými á hjúkrunarheimili. Þar voru vissulega talin með rúm 40 biðrými á Vífilstöðum sem voru á forræði Landspítalans fram til ársins 2022. Samkvæmt skýrslunni voru 500 einstaklingar á landinu öllu á biðlista eftir hjúkrunarrými í lok árs 2024, nú bíða 505 einstaklingar auk þess sem 161 er í biðrými.

Rót vandans á bráðamóttökunni

Ekki þarf mörg orð um vandann sem af þessu leiðir og við glímum við í dag. Hann blasir við í öllu heilbrigðiskerfinu þótt skýrust sé birtingarmyndin á Landspítala og einkum á bráðamóttökunni. Frá árinu 2021 hafa að meðaltali 77 sjúklingar legið inni á Landspítala á hverjum tíma í bið eftir hjúkrunarheimili. Frá áramótum hafa lengst af beðið 90-100 en síðustu tvo daga um 120 einstaklingar. Verst bitnar þetta á öldruðu, veiku fólki og aðstandendum þess en einnig hindrar það spítalann í að sinna sérhæfðri þjónustu.

Vissulega skiptir húsnæði bráðamóttökunnar líka máli, það er barn síns tíma, þröngt, óhentugt og styður ekki við sýkingavarnir og þá þjónustu sem þar er veitt. Unnið er að viðbyggingu sem mun bæta aðstöðu en staðan verður ekki viðunandi fyrr en byggingu meðferðarkjarna við Hringbraut lýkur. Við erum líka allt of sein í að byggja nýjan spítala en það er önnur saga.

Ríkisstjórnin heggur á hnútinn

Til að gæta sanngirni skal tekið fram að tafir og hökt í framkvæmdum liðinna ára munu hafa átt sér margar orsakir. Ríki og sveitarfélög áttu í sífelldum ágreiningi vegna lagaákvæðis sem kvað á um að sveitarfélögin skyldu leggja til lóð undir hjúkrunarheimili, standa straum af gatnagerð og greiða að lágmarki 15% stofnkostnaðar.

Eftir fjölmargar áætlanir um uppbyggingu hjúkrunarheimila sem ekki gengu eftir var ljóst að eitthvað mikið var að. Tillögur að breytingum voru mótaðar í skýrslu um breytt fyrirkomulag í nóvember 2023. Það var svo ekki fyrr en núverandi ríkisstjórn tók við að höggvið var á hnútinn með tímamótasamkomulagi milli ríkis og sveitarfélaga um uppbyggingu hjúkrunarheimila. Fyrirkomulagi við öflun húsnæðis fyrir hjúkrunarheimili var breytt, þá var hægt að taka verkefnisstjórn föstum tökum og hjólin fóru að snúast. Í vor verða tilbúin 100 rými í Urðarhvarfi í Kópavogi fyrir einstaklinga sem útskrifast þangað frá Landspítala. Á næsta ári bætast svo við samtals 270 ný hjúkrunarrými í Reykjavík, Reykjanesbæ og Hveragerði. Þetta eru allt verkefni sem hófust eftir að núverandi ríkisstjórn tók við og áfram verður haldið af krafti undir forystu ráðherrans Ingu Sæland.

Heimaþjónustu og önnur úrræði

Þrátt fyrir áætlanir til næstu ára um uppbyggingu hjúkrunarrýma mun sú uppbygging ein og sér ekki duga til að mæta áskorunum komandi ára. Til að tryggja sjálfstæði og reisn verðum við að færa þungamiðju kerfisins frá lokuðum stofnunum og beina kröftum okkar að því að efla fjölbreytta þjónustu og stuðning við aldraða í heimahúsum í miklu ríkari mæli en hingað til. Markviss heilsuefling, forvarnir, endurhæfing, heimaþjónusta, dagþjónusta og nýting heilbrigðistækni þurfa einnig að fá miklu meiri athygli. Að þessu er nú unnið.

Eftir langvarandi stöðnun við uppbyggingu hjúkrunarheimila og eflingu annarra úrræða er það verkefni að bæta stöðuna á bráðamóttökunni ekki einfalt og grípa þarf til skammtíma lausna. Til lengri tíma skiptir öllu máli að koma krafti í uppbyggingu þannig að hægt verði að veita öldruðum þann aðbúnað sem þeim ber.

Það sem landlæknir sagði

Nú er unnið af krafti við að taka á vanda bráðamóttöku og verður frá því skýrt næstu daga eftir því sem málum vindur fram.

Í áðurnefndri skýrslu Ríkisendurskoðunar er vitnað til þeirra fjölmörgu úttekta og minnisblaða sem embætti landlæknis hefur gert varðandi stöðu bráðamóttöku Landspítala allt frá árinu 2018 (bls. 25). Heimildir landlæknis eru takmarkaðar og felast einungis í tilmælum um úrbætur til rekstraraðila. Verði rekstraraðili ekki við slíkum tilmælum, ber landlækni að skýra ráðherra frá málinu. Getur ráðherra þá tekið ákvörðun um að stöðva rekstur tímabundið, þar til bætt hefur verið úr annmörkum eða stöðvað rekstur að fullu. Í júní 2022 skrifaði undirrituð, þá landlæknir, minnisblað til heilbrigðisráðherra þegar staðan hafði aldrei verið verri:

„Eins og rakið er í áðurnefndum úttektarskýrslum, er það mat landlæknis að þegar álag er mikið eins og nú, uppfylli heilbrigðisþjónusta á bráðamóttöku Landspítala ekki faglegar kröfur. Deildin er sem kunnugt sú eina sinnar tegundar á landinu. Það er því augljóst að ekki er hægt að leggja til við ráðherra að stöðva rekstur hennar tímabundið eins og nefnt er í 2. mgr. 7 gr. laga nr. 41/2007; það myndi ógna öryggi sjúklinga gríðarlega. Landlæknir vill þó nefna að ef það væri raunhæfur kostur, er staðan þannig á bráðamóttökunni að tilefni hefði verið til að leggja slíkt til. Þess í stað þurfa allir sem að málum koma að sameinast um lausnir“.

Kannski staðan væri betri nú ef brugðist hefði verið við þessum orðum?

Höfundur er heilbrigðismálaráðherra.