Þess vegna er Sví­þjóð að standa sig vel

Svíþjóð er meðal þeirra ríkja sem hafa náð miklum árangri í loftslagsmálum á síðustu áratugum. Árið 1990 nam losun gróðurhúsalofttegunda um 82,5 milljónum tonna CO₂-ígilda en er í dag um 44 milljónir tonna. Tölurnar miðast við hefðbundið losunarbókhald án landnotkunar (LULUCF), en sænsk skógrækt bindur umtalsvert magn kolefnis og landgeirinn er því nettó bindandi. Þetta jafngildir um 47% samdrætti á sama tíma og hagkerfið hefur vaxið og lífskjör batnað.

Á Íslandi hefur þróunin verið önnur. Hér hefur losun ekki dregist saman heldur aukist um 6% frá 1990 og er nú um 12 milljónir tonna CO₂-ígilda þegar landnotkun er talin með. Landnotkun er stór nettó losunarþáttur og því eitt af meginviðfangsefnum íslenskra stjórnvalda í loftslagsmálum. Heildarlosun Íslands er rúmlega fjórðungur af losun Svíþjóðar, þrátt fyrir að Svíar séu um 27 sinnum fjölmennari og hafi á sama tíma dregið verulega úr losun.

Um 99% raforku Svíþjóðar er framleidd án jarðefnaeldsneytis, líkt og á Íslandi. Munurinn felst hins vegar í því að Svíar hafa tengt orkuna við kerfisbundna stefnu um orkuskipti. Þannig hefur náðst mikill samdráttur í losun.

Grunnurinn lagður snemma og skattkerfið nýtt til að stýra markaðnum

Svíþjóð hóf skipulagðar loftslagsaðgerðir fyrr en flestar þjóðir. Árið 1991 var kolefnisskattur innleiddur, einn sá fyrsti í heiminum. Hann var hluti af heildstæðri skattkerfisbreytingu þar sem tekjuskattar voru lækkaðir og skattbyrði færð yfir á neyslu, mengun og losun gróðurhúsalofttegunda. Markmiðið var skýrt: að láta kostnað losunar endurspeglast í verði og hafa þannig áhrif á hegðun einstaklinga og fyrirtækja.

Kolefnisskatturinn var lagður á jarðefnaeldsneyti í samgöngum, húshitun og hluta iðnaðar. Hann var innleiddur stigvaxandi og með tímabundnum undanþágum þar sem samkeppnishæfni var í húfi. Þannig fengu heimili og fyrirtæki svigrúm til að aðlagast. Með tímanum varð kolefniskatturinn burðarás orkuskipta í hagkerfinu. ETS-kerfið, sem tók gildi árið 2005, styrkti sérstaklega orkuskipti í losunarfrekum iðnaði.

Kröfur byggingageirans ýta undir nýsköpun

Þróun sænska byggingageirans hefur verið markviss. Þegar kolefnisskatturinn gerði olíukyndingu óhagkvæma hófst hraður samdráttur og á um tveimur áratugum hvarf jarðefnaeldsneyti nánast úr húshitun. Samhliða voru byggingarkröfur hertar og orkunýtni stórbætt. Ný hús í Svíþjóð eru almennt hönnuð til að nota mun minni orku til húshitunar en sambærileg hús á Íslandi.

Frá árinu 2022 hefur verið skylt að gera loftslagsuppgjör fyrir nýbyggingar þar sem innbyggð losun, frá framleiðslu byggingarefna á borð við steypu og stál, er reiknuð og skráð. Á næstu árum verða sett hámarkslosunarmörk á byggingar. Með þessu er losun gerð sýnileg og mælanleg og markaðurinn knúinn til að þróa lausnir með lægra kolefnisspori. Lágkolefnissteypa og timburbyggingar eru þannig að verða hluti af nýjum staðli, studd af opinberum innkaupum sem skapa raunverulegan markað fyrir loftslagsvænar lausnir.

Samstarf ríkis og iðnaðar um þróun þungaiðnaðar

HYBRIT verkefnið (Hydrogen Breakthrough Ironmaking Technology) er eitt skýrasta dæmið um kerfisbundna umbreytingu í þungaiðnaðinum í Svíþjóð. Verkefnið miðar að því að nota vetni í stað kola við framleiðslu járns og gera þannig stálframleiðslu nær kolefnislausa. Markmiðið er að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda um allt að 90-95%. Verkefnið var frumkvæði iðnaðarins en ríkið studdi uppbygginguna með stöðugu regluverki, þróunarstyrkjum og langtímasýn sem minnkaði fjárfestingaráhættu á fyrstu stigum. Járn- og stálframleiðsla er stærsti einstaki losunarþáttur innan iðnaðar í Svíþjóð og hefur á síðustu árum staðið fyrir um 10-12% af heildarlosun landsins. Með innleiðingu HYBRIT gæti Svíþjóð á komandi árum náð einum stærsta einstaka samdrætti í losun innan þungaiðnaðar í Evrópu.

Innviðauppbygging nauðsynleg forsenda árangurs

Ísland hefur verið með hreina orku í áratugi en losunin er ekki að dragast saman. Ísland framleiðir mikla græna orku en hún hefur aðeins að takmörkuðu leyti verið nýtt til að draga úr losun utan raforkugeirans, að undanskilinni rafvæðingu bílaflotans. Ástæðan er ekki orkuskortur heldur skortur á stefnumótandi forgangsröðun og nægri flutnings- og dreifigetu. Það hamlar uppbyggingu hleðsluinnviða, landrafmagns í höfnum, rafvæðingu iðnaðar og öðrum orkuskiptum. Í Svíþjóð og Danmörku er uppbygging raforkuneta skilgreind sem hluti af loftslagsstefnu, ekki sem tæknilegt aukaverkefni. Fjárfesting í öflugum innviðum er ekki kostnaður sem má fresta. Þeir eru forsenda þeirra umbreytinga sem þurfa að verða.

Kjarni málsins

Loftslagsstefna Svíþjóðar hefur ekki aðeins dregið úr losun heldur styrkt samkeppnishæfni landsins, skapað ný útflutningstækifæri og sett sænsk fyrirtæki í forystu á ört vaxandi mörkuðum fyrir vörur og lausnir með lágt kolefnisspor. Reynsla Svíþjóðar sýnir að árangur næst þegar stjórnvöld hafa skýra sýn á það hvernig hagkerfi framtíðarinnar eigi að þróast, verðleggja losun, byggja upp innviði, efla nýsköpun og forgangsraða hreinni orku þannig að hún ryðji jarðefnaeldsneytinu út úr hagkerfinu.

Við getum lært mikið af frændum okkar í Svíþjóð m.a. að þetta er hægt. Spurningin er hvort við ætlum að gera það.

Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 s em berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.