Latína er list mæt

Ég lærði aldrei latínu í menntaskóla, einfaldlega vegna þess að hún var ekki í boði þegar það kom að áfangavali. Ég gekk í Fjölbrautaskólanum við Ármúla, skóli sem ég ber mikla virðingu fyrir, því að án hans væri ég ekki þar sem ég er í dag. Í dag er ég að skrifa BA-ritgerð um Rómarfrið eða Pax Romana á latínu. Þar sem latneska orðið í “Pax” þýðir í grunninn “samningur”, þar sem það giltu ávallt einhliða samningar við borgir og þjóðir sem Rómverjar voru búnir að yfirtaka, en það er önnur saga.

Ég stefni á að útskrifast í vor með BA-gráðu í sagnfræði með klassískum fræðum sem aukagrein. Þar eru skyldufögin: „fórn-gríska“ og „latína” sem allir nemendur þurfa að standast til þess að fá þessu gráðu. Allir sem sóttu tímana, þar á meðal kennarinn, og aðstoðarkennarinn voru MR-ingar sem höfðu útskrifast af fórnmálabraut. Ég fann það strax hversu mikla yfirburði samnemendur mínir höfðu gagnvart latínunni samanborið við mig. Þau skyldu nomínatívus, genatívus, datívus, accúsatívus, ablatívus og vócatívus. En öll þessi orð voru mjög framandi fyrir mér. Ég vissi ekki einu sinni að latína hefði fallakerfi. Þessi önn var mér mjög þungbær, og ég get sagt að þetta hafi verð þyngsta önnin sem ég hef þreytt í háskólanum. Ég hugsaði oft með mér „Af hverju fór ég ekki bara í fórnmáladeild í MR þegar ég var 16 ára?“. En eins og ég þarf oft að minna sjálfan mig á, að það þýðir ekkert að hugsa „ef og hefði“.

Þessi önn opnaði einnig fyrir mér málvísindaheiminn, heimur sem ég hafði ávallt áður fordæmt sem leiðinlegan og óáhugaverðan. Oft þegar ég átti að vera læra meira um beygingar í latínu, þá fór ég að lesa mér til um lærða menn hér áður fyrr. Brynjólfur Sveinsson sem prýðir 1000 króna seðilinn okkar var afbragðsmaður í grísku og latínu, og kom það fólki oft í opna skjöldu að „barbarar“ sem komu frá eyju í Norður-Atlantshafi höfðu góð tök á latínu. Þekkt er að Brynjólfur gat haldið uppi rökræðum á latínu og grísku í Danmörku. En ekkert jafnaðist á við þegar Arngrímur Jónsson svaraði fólki á meginlandi Evrópu með Crymógæu, sem var gefin út í Hamborg árið 1609. Þá brá menntamönnum á meginlandinu í brún að sjá hversu góð tök Íslendingar höfðu á latínu. Fallnotkun og sagnbeygingar alltaf réttar, en þeir sem hafa lært latínu vita að það er mjög auðvelt að klúðra beygingum. Sérstaklega þegar þú ert að skrifa með fjöður undir kertaljósi, eins og Arngrímur gerði.

Það sem við Íslendingar höfum fram yfir margar aðrar þjóðir er að við erum vön fallbeygingum, sem gefur okkur gott forskot í latínulærdómi. Eins og kennarinn minn í háskólanum benti á að „Bretar og Bandaríkjamenn skilja oft ekkert í þessum föllum“, hins vegar er nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall engin nýlunda fyrir okkur. Ég áttaði mig líka á því að það er svo fallegt sem bæði latínan og íslenskan eiga sameiginlegt, er að það er hægt að skipta út orðaröðinni án þess að setningin breyti um merkingu. Sem dæmi: „Arnar fékk sér samloku“, „Samloku Arnar sér fékk“, setningin heldur merkingu sinni vegna þess að samlokan tekur þolfalli. Það er alveg eins í latínunni, „maðurinn fékk sér brauð“ myndi þýðast svona: „Vir panem habuit“, en ég gæti líka sagt „Panem vir habuit“. Vegna þess að latneska orðið fyrir brauð „pane“ tekur þolfalli í setningunni.

Rannsóknir á lærðum Íslendingum krefjast oft góðrar latínuþekkingar, og eru dæmi um að fræðimenn innan Háskóla Íslands hafa þurft að leita sér aðstoðar aðra fræðimanna við þýðingar. Þá má nefna nýlegar rannsóknir á skrifum Sveins Pálssonar, lækni á 19.öld. Fræðimennirnir höfðu þá orð á því hversu góð tök Sveinn hafði á latínunni.

Latínan gefur okkur dýpri skilning á orðum sem við notum í daglegu máli. Adrian Goldsworthy vill meina í bók sinni „Pax Romana: War, Peace and Conquest“ á blaðsíðu 11 fyrir áhugasama, að þá má þá færa rök fyrir því að ekkert veldi hefur haft jafn mikil síðari tíma áhrif á Rómarveldi hefur gert. Bókstafirnir sem við notum eru latneskir, og við erum með kross í fána okkar. Allir mánuðirnir í dagatalinu okkar bera Rómversk heiti. Mánuðurinn sem núna er að líða heitir eftir latneska orðinu „Februa“ sem þýðir „hreinsun/að hreinsa“, og næsti mánuður, er nefndur eftir stríðsguði Rómverjar, Mars, þar sem það þótti best að heyja stríð á þeim tíma árs. Þar næsti mánuðir, Apríl, kemur frá latneska orðinu „appere“ sem þýðir „að opna“. Persóna þýðir „gríma“ á latínu, „video“ þýðir „ég sé“, „audio“ þýðir „ég heyri“. Við skrifum með penna, sem er latneska orðið yfir „fjöður“. Ég man að síðustu spurningunni sem einn kennari varpaði yfir bekkinn í síðasta tímanum í áfanga um Rómarsögu, en hún var eftirfarandi „Féll Rómarveldi einhvern tímann, voru þetta ekki frekar valdaskipti?“

Ef að núverandi áform um að skera niður latínukennslu í MR verða að veruleika, á það eftir að verða stórt hnignunarskref, og ég get lofað því fólki sem taka ákvarðanir um slíkt, að sagan mun dæma ykkur. Ykkar nafn mun koma fram í rannsóknum á hnignun latínu þekkingar á Íslandi, og mögulega gætuð þið fengið sama dóm og Honoríus og Commodus í Rómarsögunni. Ég vil því að það fólk hugsi sig vandlega um ábyrgð sína gagnvart íslenskum menningararf, því að latínan og íslenskan hafa alltaf haldist í hendur, og það er á þeirra ábyrgð að ekki verði breytingar á því. Alea iacta est.

Höfundur er nemandi í sagnfræði með klassískum fræðum sem aukagrein.