Út­lendingarnir sem við Ís­lendingar erum sjálf

Það er athyglisvert að hlusta á umræðuna um útlendinga á Íslandi. Hver á að fá að koma hingað, hver á að fá að vera hér, og hvað eigi eiginlega að „gera við þetta fólk“, eins og það sé ein heild, einn hópur, eitt vandamál.

Á meðan við sitjum í skotgröfunum og bendum í hinar og þessar áttir er eitt sem við gleymum að minna okkur á: Við erum sjálf “þetta fólk”.

Í dag búa vel yfir 50 þúsund Íslendingar erlendis. Það samsvarar um tíunda hverjum Íslendingi. Ef við lítum yfir síðustu 150 ár er sagan enn skýrari. Fáar þjóðir hafa líklega flust jafn mikið til og frá landinu miðað við stærð og íbúafjölda.

Við erum efnahagsflóttamenn

Í kringum aldamótin 1900 yfirgáfu tæplega 20% allra Íslendinga landið og héldu til Norður-Ameríku. Lífið hér heima var erfitt. Harðindin voru mikil og atvinnumöguleikar takmarkaðir. Fólk lifði við sárafátækt og börn dóu í hrönnum úr vannæringu.

Í dag minnumst við Vestur-Íslendinga með stolti. Þeir eru hluti af þjóðarsögunni og dæmi um þann kjark og þrautseigju sem býr í okkar þjóð. En ef við fjarlægjum rómantíkina úr samhenginu þá blasir við sú staðreynd að Íslendingar yfirgáfu heimaland sitt í neyð, vegna þess að þeir töldu sig ekki eiga hér framtíð. Valmöguleikinn stóð í huga fólks á milli þess að flýja eða mögulega deyja.

Við erum bátafólk

Förin yfir hafið var ekki hættulaus. Vesturfarar voru venjulegir íslendingar sem þurftu að nota litla og opna báta til að flytja sig, fjölskyldu og allan farangur frá heimabyggð út af fjörðum eða með ströndum og út í stóru gufuskipin sem lágu á dýpra vatni. Ef illa viðraði við íslensku ströndina gat bátum hvolft og fólk druknaði.

Þótt gufuskipin sem fluttu Íslendingar yfir hafið hafi verið stór, voru aðstæðurnar á neðsta farrými eða farrými innflytjenda, oft skelfilegar. Hundruð manna lágu vikum saman í þröngum og loftlausum rýmum þar sem smitsjúkdómar herjuðu á farþegana og já, þeir drógu mörg íslensk börn til dauða.

Þegar komið var til Quebec í Kanada lá leiðin inn í landið til Winnipeg. Þaðan var ferðast með smærri fljótabátum og prömmum meðfram ám og vötnum. Þar áttu sér slíka hörmuleg slys þar sem fólk féll útbyrðis eða smærri bátum hvolfdi. Það komust því ekki allir á áfangastað, til fyrirheitnalandsins.

Við erum farandverkamenn

Síldarhrunið og efnahagsörðugleikarnir sem fylgdu í kjölfarið á 7. og 8. áratug síðustu aldar hrundu af stað öðrum stærsta brottflutningi Íslandssögunnar. Atvinnuleysi jókst, kaupmáttur dróst saman og verðbólga fór á flug. Margir sáu enga aðra leið en að leita erlendis eftir lífsviðurværi.

Vegna norræns samstarfs var vinnumarkaðurinn opinn milli Norðurlandanna og Íslendingar þurftu hvorki vegabréfsáritun né dvalarleyfi. Mikil eftirspurn var eftir vinnuafli, vinnudagurinn var styttri og lágmarkslaun tryggðu mannsæmandi framfærslu.

Hátt í 5% íslensku þjóðarinnar flutti til Svíþjóðar, Danmerkur og Noregs eða dvaldi þar við tímabundin störf. Langstærsti hópurinn réði sig í verkamannavinnu í verksmiðjum, byggingariðnaði og framleiðslu. Aðrir störfuðu í þjónustugreinum eða heilbrigðiskerfinu. Margir sendu hluta launa sinna heim. Fólk fórnaði sér fyrir fjölskylduna og leitaði öryggis og betri kjara.

Við nýtum velferðarkerfið

Á Norðurlöndunum blasti sem sagt við veruleiki sem laðaði marga Íslendinga að. Ríkisvaldið tryggði öflugt velferðarkerfi og aðgang að heilbrigðisþjónustu. Atvinnuleysisbætur voru rausnarlegar, hægt var að sækja félagslega aðstoð og húsnæðisstuðning.

Dönsk og sænsk stjórnvöld og almenningur fengu hins vegar fljótt nóg af því sem sumir töldu misnotkun á kerfinu. Íslendingar fengu á sig orðspor fyrir að mæta á félagsmálastofnanir fljótlega eftir komuna til landsins og sækja um styrki og bætur án þess að hafa enn lagt mikið til samfélagsins í formi skatta.

Rannsóknir sýna hins vegar að meginþorri Íslendinga erlendis vann hörðum höndum. Velferðarkerfið var einfaldlega mikilvægt öryggisnet sem gerði lífið stöðugra og fyrirsjáanlegra en margir höfðu áður kynnst. Þetta stef hljómar kunnuglega.

Við lærum ekki alltaf tungumálið

Svo er það blessaða aðlögunin. Íslendingar erlendis hafa ekki beinlínis verið heimsmeistarar í henni.

Á Tenerife má til dæmis finna heil íslensk samfélög. Þar eru íslenskir barir, íslenskir veitingastaðir, íslenskir fasteignasalar og íslenskir samfélagshópar. Matseðlar eru á íslensku. Fréttir eru á íslensku. Vinirnir eru Íslendingar.

Þorrablót eru haldin víða erlendis af miklum myndarskap. Þar koma Íslendingar saman, tala íslensku, syngja íslensk lög, borða íslenskan mat og skála í brennivíni. Og engum finnst það skrýtið. Þvert á móti finnst okkur þetta notalegt. Við brosum yfir því að hafa fundið „okkar fólk“ úti í heimi. Við erum lítið að spá í inngildingu okkar.

En þegar aðrir halda í sitt tungumál, sína menningu og sínar hefðir hér á landi verður umræðan stundum önnur. Þá er spurt hvort fólk ætli nokkurn tímann að aðlagast. Þá verður þetta vandamál.

Við erum í þekkingarleit

Áratugum saman héldu Íslendingar í háskólanám erlendis. Fyrst vegna þess að hér var enginn háskóli, svo vegna þess að eini háskólinn hér á landi bauð upp á takmarkaðar námsleiðir. Og svo borgaði það sig bókstaflega að fara í háskólanám á Norðurlöndunum.

Þrátt fyrir að háskólum og námsleiðum hafi fjölgað hér á landi um og upp úr aldamótun dvelja enn um fimm þúsund íslenskir námsmenn erlendis að jafnaði á ári, hvort sem er í fullu námi eða skiptinámi. Sumir flytja heim að námi loknu, en aðrir ílengjast eða velja að flytja ekki til baka til Íslands.

Yfir því er ekki kvartað. Þvert á móti fögnum við því. Við tölum um metnað. Við tölum um alþjóðlega reynslu og þekkingu. Við tölum um mikilvægi þess að fólk geti leitað þangað sem tækifærin eru og byggt upp tengslanet sem nær út fyrir landsteinana en teigir angan heim.

Þetta þykir okkur sjálfsagt. Rétt eins og það er sjálfsagt fyrir fólk frá öðrum löndum að koma hingað til náms og byggja hér upp framtíð og tengsl.

Við erum ekki öll fyrirmyndaborgarar

Það er líka staðreynd að Íslendingar búsettir erlendis hafa setið í fangelsum víða um heim. Íslendingar hafa tekið þátt í fíkniefnasmygli. Íslendingar hafa stundað fjársvik. Íslendingar hafa framið morð. Íslendingar hafa verið hluti af alþjóðlegri skipulagðri glæpastarfsemi.

Samt dettur engum í hug að dæma alla Íslendinga sem búa erlendis út frá þeim hópi. Enginn myndi halda því fram að hegðun örfárra einstaklinga segði okkur eitthvað afgerandi um tugþúsundir annarra Íslendinga sem búa erlendis.

Þegar kemur að okkar eigin þjóð virðist þessi regla nefnilega alveg skýr. Við skiljum að hver einstaklingur ber ábyrgð á eigin gjörðum, hvort sem hann er Íslendingur eða af öðru þjóðerni.

Við erum túristar

Kannski birtist mótsögnin hvergi skýrar en í umræðunni um ferðamenn. Við köllum þá 2,2 milljónir erlendra ferðamanna sem komu um Keflavíkurflugvöll árið 2025 gjarnan túrista. Sjálft orðið er sjaldnast notað sem hrós heldur felur í sér ákveðna dómhörku.

Túristar eru fyrir. Þeir eru of margir. Þeir eru á röngum stað. Þeir ganga of hægt. Þeir taka of margar myndir. Þeir eru í útivistarfötum á Laugaveginum. Þeir troðast við Gullfoss og Geysi. Þeir stoppa bílaleigubíla á óheppilegum stöðum til að mynda kind. Þeir leigja húsin okkar og taka sætin okkar á kaffihúsunum.

Okkur finnst þeir stundum beinlínis vera að eyðileggja okkar upplifun af því að keyra þjóðveginn eða rölta um miðbæinn. En það er merkilegt hvað sama hegðun fær mismunandi merkingu eftir því hvorum megin flugmiðans maður stendur.

Því á sama tíma flykkjumst við sjálf til Barcelona, London, Kaupmannahafnar, Parísar, Rómar og New York. Þar erum við ekki túristar. Þar erum við ferðalangar. Menningarneytendur. Heimsborgarar. Ævintýrafólk. Þar teljum við nærveru okkar vera gjöf til heimamanna. Heimamenn er þó sjaldnast á sama máli.

Árið 2025 var sett sögulegt met þegar 709 þúsund brottfarir Íslendinga voru skráðar um Keflavíkurflugvöll. Þetta þýðir að Íslendingar fóru að meðaltali í um 1,8 utanlandsferðir á hvern einasta íbúa, börn og eldri borgarar meðtaldir. Í samanburði við aðrar þjóðir er þetta gríðarlega mikill fjöldi og skipar Íslendingum í allra fremstu röð yfir þær þjóðir í heiminum sem ferðast mest erlendis miðað við höfðatölu.

Við erum spegilmyndin

Enginn heldur því fram að innflytjendamál séu einföld. Auðvitað þarf að ræða húsnæðismál, skólamál, vinnumarkað, samþættingu, löggæslu og öryggi. Öll samfélög þurfa reglur, skýra stefnu og raunhæfar lausnir. En umræðan verður furðuleg þegar hún byggir á þeirri hugmynd að Íslendingar séu einhvern veginn öðruvísi en annað fólk.

Við höfum flust milli landa í leit að betra lífi. Við höfum farið þangað sem vinnan var. Við höfum sótt menntun erlendis. Við höfum sent peninga heim. Við höfum myndað okkar eigin samfélög. Við höfum haldið í tungumálið okkar og menningu. Við höfum stundum aðlagast vel. Við höfum stundum aðlagast illa. Við höfum bæði lagt mikið af mörkum og valdið vandræðum.

Með öðrum orðum: Við höfum hagað okkur eins og fólk hagar sér.

Kannski er það þess vegna sem umræðan um „hina“ verður stundum vandræðaleg. Hún neyðir okkur til að líta í spegil og þar blasir við óþægileg staðreynd: langflest það sem við gagnrýnum hjá öðrum höfum við sjálf gert, erum að gera eða myndum hiklaust gera ef það þjónaði hagsmunum okkar og fjölskyldna okkar.

Útlendingar koma hingað í leit að betra lífi. Þeir sækja í störf, menntun og tækifæri. Þeir mynda sín samfélög, halda í sína menningu, tala sitt tungumál og senda jafnvel peninga heim til fjölskyldunnar. Sumir aðlagast vel. Aðrir síður. Sumir leggja mikið af mörkum. Aðrir valda vandræðum.

Þegar við gerum það köllum við það frelsi, framtakssemi og lífsgæði. Við lítum á það sem okkar rétt. Þegar aðrir gera það köllum við það vandamál.

Höfundur er fyrrverandi námsmaður erlendis, núverandi maki innflytjanda, dóttir farandverkamanns, ættingi vesturfara og verðandi ferðamaður erlendis.