Getur tölva dæmt betur en maður?

Gervigreind er ekki lengur fjarlæg framtíðarsýn í íslensku réttarfari heldur verkfæri sem þegar er farið að nota. Á meðan tæknin hraðar greiningu álitamála og einfaldar skjalagerð stendur stóra spurningin eftir. Munum við treysta tölvu til að kveða upp dóm yfir okkur? Í dag leysir gervigreindin verkefni sem lögfræðingar töldu óhugsandi fyrir örfáum árum.

Hér á landi er undirbúningur þegar hafinn hjá hinu opinbera við að kanna samræmd innkaup á tæknilausnum fyrir lögfræðinga innan stjórnarráðsins. Þetta snýst ekki lengur bara um þægindi heldur grundvallarbreytingu á því hvernig lögum er framfylgt.

Rannsóknir sýna að á ákveðnum sviðum skilar gervigreindin meiri nákvæmni en lögmenn, sérstaklega þegar spá þarf fyrir um niðurstöður dómsmála eða leita í viðamiklum gagnasöfnum. Í sumum tilfellum fer tæknin fram úr því sem fólki tekst að jafnaði. En þýðir það að gervigreindin geti tekið við dómarahamrinum? Þar vandast málið.

Þrátt fyrir hraðann glímir tæknin við ákveðinn túlkunarvanda. Sé gervigreind til að mynda þjálfuð með gömlum dómafordæmum sem endurspegla úrelt viðhorf er hætta á að hún endurtaki vitleysuna með vélrænum hætti. Réttlæti snýst nefnilega ekki bara um rökfræði heldur líka um mannlegt mat, siðferði og samhengi sem gervigreindin á enn erfitt með að fanga.

Innan Evrópu, sem og hér á Íslandi, er nú þegar verið að rýna í lagaumhverfið um notkun gervigreindar í dómskerfinu. Flestir sérfræðingar telja að hún muni ekki koma í stað dómara í bráð, heldur verður öflugur aðstoðarmaður. Kostirnir liggja í hraðanum þar sem hægt er að fara yfir þúsundir blaðsíðna af málsgögnum á augabragði og bent á misræmi í fordæmum sem auðveldlega gæti farið framhjá miseinbeittri manneskju.

Mannlegi þátturinn hlýtur þó áfram að vera lykilatriði. Lokaniðurstaðan, sem varðar frelsi og réttindi fólks, verður áfram á ábyrgð dómara sem getur sýnt samkennd og skilið blæbrigði lífsins.

Við stöndum á krossgötum hvað varðar gervigreindina því hún mun ekki bara auka nákvæmni við úrslausn mála heldur mun hún spara fjármuni og mannafla og því er ljóst að til framtíðar lítið muni fækka í stétt lögmann og lögfræðinga. Þá er þetta ekki spurningin er hvort gervigreind hafi áhrif á dóma, heldur hversu mikið við ætlum að leyfa henni að ráða för. Erum við tilbúin í heim þar sem niðurstaðan er reiknuð út af gervigreind eða viljum við halda í mannlegt réttlæti – með öllum þeim göllum og mistökum sem því geta fylgt?

Höfundur er hæstaréttarlögmaður.