Sam­ræmd við­brögð full­orðinna skipta öllu þegar barn verður fyrir of­beldi

Öryggi barns getur oltið á einu samtali eða einu réttu viðbragði. Þegar barn verður fyrir ofbeldi skiptir því sköpum hvernig fullorðin bregðast við. Foreldrar og fagfólk þurfa að vita hvernig á að bregðast við og samræma viðbrögð, óháð því hvort málið kemur upp í skóla, frístund eða heima. Öryggi barna byggir á sameiginlegum verkfærum og samstilltum viðbrögðum.

Samfélagsátakið „Tökum samtalið“

Vorið 2025 hófst samfélagsátak undir yfirskriftinni „Tökum samtalið". Markmið þess var að auka vitund um birtingarmyndir ofbeldis meðal barna og skaðleg áhrif þess, og kynna þau úrræði sem eru í boði. Rafrænir fræðslufundir voru haldnir fyrir foreldra, fagfólk í skólum og starfsfólk íþróttahreyfingarinnar. Upptökur af fundunum eru aðgengilegar sem  fræðsluefni og hafa náð til fjölda fólks um land allt. Átakið er þó ekki aðeins vitundarvakning heldur hluti af markvissri vinnu að varanlegum breytingum á verklagi og viðbrögðum innan skóla- og frístundastarfs.

Í október 2025 var haldinn fjölmennur vinnufundur undir yfirskriftinni „Frá orðum til aðgerða - saman tryggjum við öryggi barna". Þar voru kynnt þau úrræði sem þegar eru til staðar og drög að nýju verklagi fyrir grunnskóla. Fundurinn undirstrikaði mikla þörf á samræmdum viðbrögðum og hve mörg eru reiðubúin að leggja sitt af mörkum.

Fyrirbyggjandi starfshættir í forgrunni

Nýtt verklag leggur megináherslu á fyrirbyggjandi starfshætti í skóla- og frístundastarfi. Markmiðið er að skapa umhverfi þar sem börnum og ungmennum líður vel, þau finna fyrir öryggi, trausti og þurfa því síður að grípa til krefjandi hegðunar eða ofbeldis til að tjá sig. Nálgunin byggir á því að styrkja daglegt starf, samskipti og tengslamyndun þannig að jákvætt og styðjandi skólaumhverfi sé grunnurinn að öllu starfi.

Stuðningur við innleiðingu

Unnið er að gerð stuðningsefnis, þar á meðal stuttra fræðslumyndbanda, sem styðja við innleiðingu fyrirbyggjandi vinnubragða og auðvelda starfsfólki að tileinka sér verklagið í daglegu starfi. Samhliða þessari uppbyggingu er skýrt verklag um viðbrögð þegar upp koma krefjandi aðstæður. Markmiðið er að draga úr þörf fyrir íþyngjandi inngrip með því að bregðast snemmt við af nærgætni, með velferð barnsins og alls skólasamfélagsins að leiðarljósi.

Breið samvinna um sameiginlegt verkefni

Verklagið er unnið af breiðum samstarfshópi á vegum mennta- og barnamálaráðuneytisins, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu, ásamt fulltrúum úr skólasamfélaginu og stofnunum sem sinna málefnum barna. Stefnt er að því að ljúka vinnu við verklagið í mars 2026. 

Ábyrgð fullorðinna

Þetta er samfélagsátak í orðsins fyllstu merkingu. Víðtæk fræðsla og skýrir verkferlar skipta miklu máli en duga skammt ef við tölum ekki saman, hlustum og bregðumst við á samræmdan máta.

Á vef MMS, stoppofbeldi.namsefni.is er að finna fjölbreytt fræðsluefni um ofbeldi  ásamt leiðbeiningum fyrir foreldra og starfsfólk sem starfar með börnum og ungmennum. Einnig er hægt að nálgast upplýsingar og úrræði fyrir börn og ungmenni á ofbeldisgátt 112.is. 

Vakni grunur um ofbeldi gegn barni skal ávallt tilkynna það.

112 tekur við tilkynningum og tryggir að þær fari í réttan farveg. Það er hlutverk fullorðinna að bregðast við og koma upplýsingum áfram, en hlutverk fagfólks að meta málið og ákveða næstu skref. Með þessum hætti styrkjum við samræmd viðbrögð og tryggjum að áhyggjur og upplýsingar leiði til viðeigandi aðgerða.

Öryggi barna er sameiginlegt verkefni

Þetta er hluti af aðgerðaáætlun stjórnvalda gegn ofbeldi meðal og gegn börnum fyrir árin 2025–2026. Öryggi barna byggir á því að við tölum saman, hlustum og bregðumst við.

Öryggi barna er sameiginlegt verkefni okkar allra.

Tökum samtalið. Saman.

Alfa Jóhannsdóttir, forvarnarfulltrúi Sambands íslenskra sveitarfélaga.

Bergdís Wilson, sviðsstjóri skólaþróunarsviðs Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu.

Linda Hrönn Ingadóttir, sérfræðingur á skrifstofu barnamála, mennta- og barnamálaráðuneytið.

Höfundar eru fulltrúar í aðgerðahópi stjórnvalda gegn ofbeldi meðal og gegn börnum fyrir árin 2025-2026.